Έχεις κοιτάξει ποτέ μια συνηθισμένη λέξη τόσες φορές ώστε να αρχίσει να μοιάζει λανθασμένη; Ή έχεις νιώσει, έστω για μια στιγμή, ότι ένας γνώριμος χώρος δεν σου φαίνεται πια οικείος; Η επιστήμη μελετά μια παράξενη εμπειρία που ονομάζεται jamais vu: τη στιγμιαία αίσθηση ότι κάτι που γνωρίζουμε καλά έχει χάσει την οικειότητά του. Ένα φαινόμενο που αποκαλύπτει πόσο περίπλοκη είναι η σχέση ανάμεσα στη μνήμη, την αναγνώριση και τη συνείδησή μας.
Όταν το γνώριμο γίνεται ξαφνικά παράξενο
Γράψε νοερά τη λέξη «σπίτι».
Είναι μια απλή λέξη.
Την έχεις διαβάσει και χρησιμοποιήσει αμέτρητες φορές.
Σχετικά άρθρα
Γνωρίζεις τη σημασία της, τον ήχο της και τον τρόπο με τον οποίο γράφεται.
Τώρα φαντάσου ότι την κοιτάζεις ξανά και ξανά.
Σπίτι.
Σπίτι.
Σπίτι.
Κάποια στιγμή, μπορεί να σου φανεί παράξενη.
Τα γράμματα ίσως αρχίσουν να μοιάζουν ασυνήθιστα.
Η λέξη μπορεί να σου δώσει την εντύπωση ότι είναι γραμμένη λάθος, παρότι γνωρίζεις ότι είναι σωστή.
Για μια στιγμή, η γνώση και η αίσθησή σου δεν συμφωνούν.
Ξέρεις ότι η λέξη είναι γνώριμη, αλλά δεν τη νιώθεις γνώριμη.
Αυτή η αντίφαση βρίσκεται στην καρδιά ενός φαινομένου που η ψυχολογία ονομάζει jamais vu.
Πρόκειται για μια εμπειρία που μας υπενθυμίζει κάτι εντυπωσιακό: το να αναγνωρίζουμε κάτι και το να αισθανόμαστε ότι μας είναι οικείο δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα.
Και όταν αυτά τα δύο στοιχεία αποσυνδέονται προσωρινά, ακόμη και το πιο συνηθισμένο αντικείμενο μπορεί να αποκτήσει μια απροσδόκητη αίσθηση ξενότητας.
1. Τι είναι το jamais vu;
Ο όρος jamais vu προέρχεται από τα γαλλικά και σημαίνει κυριολεκτικά «ποτέ ιδωμένο».
Περιγράφει την υποκειμενική εμπειρία κατά την οποία κάτι ήδη γνωστό φαίνεται ξαφνικά άγνωστο ή ασυνήθιστο.
Μπορεί να αφορά μια λέξη, έναν χώρο, ένα πρόσωπο ή μια κατάσταση.
Το κρίσιμο χαρακτηριστικό δεν είναι απαραίτητα ότι ο άνθρωπος έχει πραγματικά ξεχάσει αυτό που βλέπει.
Συχνά γνωρίζει πολύ καλά τι βρίσκεται μπροστά του.
Η παράξενη εμπειρία προκύπτει επειδή απουσιάζει, εξασθενεί ή μεταβάλλεται η συνηθισμένη αίσθηση οικειότητας.
Ας φανταστούμε κάποιον που κοιτάζει τη λέξη «θάλασσα».
Μπορεί να γνωρίζει τι σημαίνει.
Να μπορεί να την προφέρει.
Να θυμάται πώς γράφεται.
Και παρ’ όλα αυτά, έπειτα από πολλές επαναλήψεις, να του φαίνεται προσωρινά παράξενη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι έχει χαθεί όλη η γνώση του για τη λέξη.
Σημαίνει ότι η υποκειμενική εμπειρία της αναγνώρισης δεν λειτουργεί με τον συνηθισμένο τρόπο.
Οι ερευνητές Chris Moulin και συνεργάτες περιγράφουν το jamais vu ως ένα φαινόμενο κατά το οποίο κάτι που γνωρίζουμε ως οικείο βιώνεται προσωρινά ως μη οικείο.
Είναι, επομένως, μια ιδιαίτερη μορφή ασυμφωνίας ανάμεσα στη γνώση και στο βίωμα.
2. Jamais vu και déjà vu: Δύο αντίθετες εμπειρίες
Οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν το déjà vu.
Είναι η παράξενη αίσθηση ότι μια κατάσταση που βιώνουμε τώρα έχει συμβεί ξανά, παρότι δεν μπορούμε να εντοπίσουμε μια πραγματική προηγούμενη εμπειρία που να την εξηγεί.
Το jamais vu φαίνεται, σε πρώτη προσέγγιση, να αποτελεί το αντίστροφό του.
Στο déjà vu, το καινούργιο μοιάζει παλιό.
Στο jamais vu, το γνώριμο μοιάζει καινούργιο ή ξένο.
Ας δούμε τη διαφορά:
| Φαινόμενο | Τι συμβαίνει; | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Déjà vu | Μια νέα κατάσταση φαίνεται ανεξήγητα γνώριμη. | Μπαίνεις για πρώτη φορά σε έναν χώρο και αισθάνεσαι ότι έχεις ξαναζήσει ακριβώς αυτή τη στιγμή. |
| Jamais vu | Μια γνώριμη κατάσταση φαίνεται προσωρινά άγνωστη. | Κοιτάζεις μια συνηθισμένη λέξη και ξαφνικά σου φαίνεται παράξενη. |
Παρότι οι δύο εμπειρίες παρουσιάζουν μια ενδιαφέρουσα συμμετρία, δεν πρέπει να θεωρούμε ότι είναι απαραιτήτως το ίδιο φαινόμενο σε αντίθετη κατεύθυνση.
Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι υπάρχουν ομοιότητες, αλλά και σημαντικά ερωτήματα σχετικά με τους μηχανισμούς τους.
Το déjà vu έχει μελετηθεί εκτενέστερα, μεταξύ άλλων και σε σχέση με την επιληψία του κροταφικού λοβού.
Το jamais vu παραμένει λιγότερο διερευνημένο.
Και αυτή η διαφορά είναι σημαντική όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε τι πραγματικά συμβαίνει στον εγκέφαλο.
3. Το πείραμα που έκανε γνώριμες λέξεις να μοιάζουν ξένες
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες μελέτες για το jamais vu δημοσιεύτηκε το 2020 στο επιστημονικό περιοδικό Memory.
Ο τίτλος της ήταν:
The the the the induction of jamais vu in the laboratory: Word alienation and semantic satiation.
Οι ερευνητές θέλησαν να εξετάσουν αν μπορούσαν να προκαλέσουν στο εργαστήριο μια εμπειρία παρόμοια με το jamais vu.
Για να το πετύχουν, χρησιμοποίησαν μια φαινομενικά απλή δραστηριότητα.
Ζήτησαν από συμμετέχοντες να αντιγράφουν επανειλημμένα λέξεις.
Η διαδικασία συνεχιζόταν μέχρι οι συμμετέχοντες να αισθανθούν κάτι ασυνήθιστο, να ολοκληρώσουν τη δοκιμασία ή να σταματήσουν για κάποιον άλλο λόγο.
Δεν χρειαζόταν κάποιο περίπλοκο μηχάνημα.
Ούτε μια εξαιρετικά ασυνήθιστη κατάσταση.
Η επανάληψη μιας γνώριμης λέξης ήταν αρκετή για να δημιουργήσει σε αρκετούς συμμετέχοντες μια αλλόκοτη υποκειμενική εμπειρία.
Τι διαπίστωσαν οι ερευνητές;
Περίπου τα δύο τρίτα των συμμετεχόντων ανέφεραν κάποια ασυνήθιστη εμπειρία κατά τη διάρκεια της διαδικασίας.
Τέτοιες εμπειρίες εμφανίστηκαν περίπου στο ένα τρίτο των δοκιμών.
Συχνά, οι συμμετέχοντες άρχιζαν να αισθάνονται ότι κάτι ήταν παράξενο ύστερα από περίπου τριάντα επαναλήψεις ή περίπου ένα λεπτό.
Οι περιγραφές τους περιλάμβαναν την αίσθηση ότι οι λέξεις έχαναν την οικειότητά τους ή ότι έμοιαζαν ξαφνικά περίεργες.
Οι ερευνητές ερμήνευσαν αυτές τις εμπειρίες ως εργαστηριακά ανάλογα του jamais vu.
Η διάκριση έχει σημασία.
Το πείραμα δεν απέδειξε ότι κάθε εμπειρία jamais vu προκαλείται από επανάληψη.
Έδειξε όμως ότι η αίσθηση οικειότητας μπορεί να μεταβληθεί ακόμη και όταν το ερέθισμα παραμένει απολύτως γνωστό.
Και αυτό αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εύρημα για τη μελέτη της μνήμης.
4. Γιατί μια λέξη αρχίζει να φαίνεται λανθασμένη;
Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε μια λέξη μπορεί να δημιουργήσει αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν word alienation, δηλαδή αποξένωση από τη λέξη.
Ο άνθρωπος δεν παύει απαραίτητα να γνωρίζει τη λέξη.
Αλλά ο τρόπος με τον οποίο τη βιώνει αλλάζει.
Μια λέξη που πριν από λίγο ήταν αυτονόητη αρχίζει να μοιάζει ασυνήθιστη.
Μπορεί να φαίνεται ότι τα γράμματά της δεν ταιριάζουν μεταξύ τους.
Ότι η ορθογραφία της είναι παράξενη.
Ή ότι ολόκληρη η λέξη έχει χάσει την αυτονόητη ταυτότητά της.
Η εμπειρία είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επειδή δείχνει ότι η οικειότητα δεν αποτελεί μια μόνιμη ιδιότητα των πραγμάτων.
Δεν βρίσκεται μέσα στη λέξη όπως βρίσκεται το χρώμα στο μελάνι με το οποίο γράφτηκε.
Προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την πληροφορία.
Στην καθημερινότητα, αυτή η επεξεργασία λειτουργεί συνήθως χωρίς να την παρατηρούμε.
Δεν χρειάζεται να αναρωτιόμαστε κάθε φορά αν η λέξη «νερό» είναι πράγματι γνώριμη.
Απλώς τη διαβάζουμε και την κατανοούμε.
Όταν όμως η συνηθισμένη επεξεργασία διαταράσσεται, έστω προσωρινά, μπορεί να γίνει ορατό κάτι που κανονικά περνά απαρατήρητο.
Η ίδια η αίσθηση ότι γνωρίζουμε.
5. Τι είναι ο σημασιολογικός κορεσμός;
Ένα συγγενικό φαινόμενο είναι ο σημασιολογικός κορεσμός (semantic satiation).
Ο όρος περιγράφει την προσωρινή εξασθένηση της άμεσης αίσθησης του νοήματος μιας λέξης ύστερα από πολλές επαναλήψεις.
Αν επαναλάβουμε μια λέξη αρκετές φορές, μπορεί κάποια στιγμή να ακούγεται περισσότερο σαν μια ακολουθία ήχων παρά σαν μια έννοια με ξεκάθαρη σημασία.
Για παράδειγμα, η λέξη «πόρτα» μπορεί, ύστερα από πολλές επαναλήψεις, να χάσει προσωρινά την αυτονόητη αίσθηση του νοήματός της.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η σημασία της έχει διαγραφεί από τη μακροπρόθεσμη μνήμη.
Ο άνθρωπος εξακολουθεί να μπορεί να την ανακτήσει.
Αλλά η άμεση εμπειρία της λέξης έχει μεταβληθεί.
Ο σημασιολογικός κορεσμός και το jamais vu συνδέονται, χωρίς να είναι πλήρως ταυτόσημα.
Ο πρώτος αφορά κυρίως τη μεταβολή στην άμεση επεξεργασία του νοήματος.
Το δεύτερο αφορά την υποκειμενική αίσθηση ότι κάτι γνώριμο έχει γίνει ξένο.
Στην πράξη, οι δύο εμπειρίες μπορεί να εμφανιστούν μαζί.
Όμως δεν πρέπει να θεωρούμε ότι κάθε περίπτωση σημασιολογικού κορεσμού αποτελεί αναγκαστικά jamais vu.
6. Η μνήμη δεν είναι μόνο αποθήκευση πληροφοριών
Όταν μιλάμε για τη μνήμη, συχνά τη φανταζόμαστε σαν μια αποθήκη.
Κάπου στον εγκέφαλο υπάρχουν πληροφορίες.
Και όταν τις χρειαζόμαστε, τις ανασύρουμε.
Αυτή η εικόνα είναι χρήσιμη μόνο μέχρι ενός σημείου.
Η ανθρώπινη μνήμη είναι πολύ πιο σύνθετη.
Δεν περιλαμβάνει μόνο την αποθήκευση και την ανάκτηση πληροφοριών.
Περιλαμβάνει επίσης διαδικασίες που μας βοηθούν να εκτιμούμε αν κάτι είναι γνωστό, αν το έχουμε ξανασυναντήσει και αν μια ανάμνηση αντιστοιχεί σε μια πραγματική προηγούμενη εμπειρία.
Έτσι, μπορούμε να διακρίνουμε δύο στοιχεία:
Τη γνώση: γνωρίζω τι είναι αυτό που βλέπω.
Την αίσθηση οικειότητας: αισθάνομαι ότι αυτό που βλέπω μου είναι γνώριμο.
Συνήθως τα δύο λειτουργούν μαζί.
Όταν βλέπουμε ένα οικείο αντικείμενο, το αναγνωρίζουμε και το αισθανόμαστε γνώριμο.
Όμως οι έρευνες για τις ψευδαισθήσεις μνήμης δείχνουν ότι αυτά τα στοιχεία μπορούν, σε ορισμένες συνθήκες, να αποκλίνουν.
Στο déjà vu, μια νέα εμπειρία μπορεί να συνοδεύεται από αδικαιολόγητη αίσθηση οικειότητας.
Στο jamais vu, μια γνώριμη εμπειρία μπορεί να συνοδεύεται από απροσδόκητη αίσθηση ξενότητας.
Η σημασία αυτών των φαινομένων δεν βρίσκεται μόνο στην παραδοξότητά τους.
Βρίσκεται στο ότι μας βοηθούν να καταλάβουμε πως η βεβαιότητα της αναγνώρισης είναι αποτέλεσμα ενεργών νοητικών διεργασιών.
7. Ο εγκέφαλος και η αίσθηση της οικειότητας
Η έρευνα για τη μνήμη αναγνώρισης έχει συνδέσει την αίσθηση οικειότητας με δίκτυα του εγκεφάλου που περιλαμβάνουν δομές του έσω κροταφικού λοβού.
Σε αυτές ανήκουν περιοχές που σχετίζονται με τον ιππόκαμπο και τον περιρινικό φλοιό.
Η επιστημονική βιβλιογραφία διακρίνει συχνά ανάμεσα στην οικειότητα (familiarity) και στην ανάμνηση συγκεκριμένων περιστάσεων (recollection).
Μπορεί, για παράδειγμα, να δούμε ένα πρόσωπο και να είμαστε βέβαιοι ότι το γνωρίζουμε, χωρίς να θυμόμαστε πού το έχουμε συναντήσει.
Αυτή είναι μια εμπειρία οικειότητας χωρίς πλήρη ανάκληση του σχετικού γεγονότος.
Άλλες φορές μπορούμε να θυμηθούμε συγκεκριμένες λεπτομέρειες.
Πού συναντηθήκαμε.
Τι συζητήσαμε.
Πότε συνέβη.
Αυτή η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση φαινομένων όπως το déjà vu και το jamais vu.
Ωστόσο, πρέπει να αποφύγουμε μια συνηθισμένη υπεραπλούστευση.
Δεν έχει αποδειχθεί ότι υπάρχει ένα μοναδικό «κέντρο jamais vu» στον εγκέφαλο.
Οι μηχανισμοί του φαινομένου δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως.
Η εργαστηριακή εμπειρία που προκαλείται με την επανάληψη λέξεων δεν μπορεί να αποδοθεί με βεβαιότητα σε μία συγκεκριμένη εγκεφαλική περιοχή.
Η νευροεπιστήμη προσφέρει ένα πλαίσιο κατανόησης της οικειότητας.
Δεν έχει ακόμη δώσει μια οριστική εξήγηση για κάθε μορφή jamais vu.
8. Είναι το jamais vu μια μορφή λήθης;
Η απάντηση είναι: όχι απαραίτητα.
Η λήθη σημαίνει ότι μια πληροφορία δεν είναι διαθέσιμη ή δεν μπορεί να ανακτηθεί με τον συνηθισμένο τρόπο.
Στο jamais vu, όμως, ο άνθρωπος μπορεί να εξακολουθεί να γνωρίζει ακριβώς τι βλέπει.
Το πρόβλημα δεν είναι πάντοτε η απουσία της πληροφορίας.
Είναι η ασυμφωνία ανάμεσα στην πληροφορία και στην αίσθηση που τη συνοδεύει.
Σκέψου κάποιον που κοιτάζει το όνομά του γραμμένο σε ένα χαρτί.
Ξέρει ότι είναι το όνομά του.
Μπορεί να το διαβάσει.
Μπορεί να το γράψει.
Αλλά ύστερα από πολλές επαναλήψεις ίσως αρχίσει να του φαίνεται παράξενο.
Δεν έχει ξεχάσει την ταυτότητά του.
Η συνηθισμένη αίσθηση οικειότητας με τη γραπτή μορφή του ονόματος έχει προσωρινά αλλάξει.
Αυτό δείχνει γιατί είναι σημαντικό να μη συγχέουμε διαφορετικές εμπειρίες.
Το να μας φαίνεται κάτι ξένο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει χαθεί από τη μνήμη μας.
9. Γιατί η επανάληψη μπορεί να αλλάξει την εμπειρία μας;
Στην καθημερινότητα, η επανάληψη συνήθως ενισχύει τη μάθηση.
Όσο περισσότερο εξασκούμαστε σε κάτι, τόσο ευκολότερα μπορούμε να το αναγνωρίζουμε ή να το εκτελούμε.
Πώς γίνεται, λοιπόν, η επανάληψη να κάνει μια λέξη να μοιάζει ξένη;
Η απάντηση βρίσκεται στο ότι η επανάληψη μπορεί να έχει διαφορετικές επιδράσεις ανάλογα με το είδος της επεξεργασίας που εξετάζουμε.
Μπορεί να διευκολύνει τη μάθηση σε ένα επίπεδο και ταυτόχρονα να μεταβάλει την άμεση υποκειμενική εμπειρία σε κάποιο άλλο.
Η παρατεταμένη επανάληψη μπορεί να κάνει ένα ερέθισμα να χάνει προσωρινά τον αυθόρμητο χαρακτήρα του.
Η προσοχή μας μετατοπίζεται.
Αντί να επεξεργαζόμαστε μια λέξη ως ενιαίο φορέα νοήματος, μπορεί να αρχίσουμε να παρατηρούμε τα επιμέρους γράμματα, τον ήχο ή τη μορφή της.
Έτσι, κάτι που προηγουμένως αναγνωρίζαμε αυτόματα αρχίζει να μοιάζει ασυνήθιστο.
Αυτή είναι μια πιθανή ερμηνεία της εμπειρίας.
Δεν σημαίνει ότι η επιστήμη έχει καταλήξει σε έναν μοναδικό, πλήρως επιβεβαιωμένο μηχανισμό.
Το εργαστηριακό εύρημα είναι σαφές: η επανάληψη μπορεί να συνοδεύεται από αισθήματα αποξένωσης.
Το ακριβές σύνολο των μηχανισμών που παράγουν αυτά τα αισθήματα παραμένει αντικείμενο μελέτης.
10. Μπορεί να συμβεί και με πρόσωπα ή χώρους;
Ο όρος jamais vu χρησιμοποιείται ευρύτερα για εμπειρίες στις οποίες γνώριμα ερεθίσματα ή καταστάσεις φαίνονται προσωρινά άγνωστα.
Στην κλινική βιβλιογραφία περιγράφονται εμπειρίες όπου οικεία περιβάλλοντα ή καταστάσεις χάνουν την αίσθηση οικειότητάς τους.
Όμως εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Δεν είναι κάθε στιγμή κατά την οποία ένας χώρος φαίνεται παράξενος περίπτωση jamais vu.
Η κόπωση, η διάσπαση προσοχής, η συναισθηματική κατάσταση και άλλοι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε το περιβάλλον μας.
Επιπλέον, υπάρχουν διαφορετικά φαινόμενα που μπορεί να μοιάζουν επιφανειακά μεταξύ τους.
Για παράδειγμα, η αποπραγματοποίηση περιγράφει την εμπειρία κατά την οποία το περιβάλλον φαίνεται μη πραγματικό, απομακρυσμένο ή σαν όνειρο.
Αυτό δεν είναι ταυτόσημο με το jamais vu.
Στο jamais vu το κεντρικό στοιχείο είναι η απροσδόκητη έλλειψη οικειότητας.
Στην αποπραγματοποίηση, το κεντρικό στοιχείο είναι η αίσθηση μη πραγματικότητας του περιβάλλοντος.
Οι εμπειρίες μπορεί να αλληλεπικαλύπτονται, αλλά δεν πρέπει να συγχέονται.
11. Πότε το jamais vu χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση;
Μια σύντομη αίσθηση ότι μια επαναλαμβανόμενη λέξη φαίνεται παράξενη δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη νευρολογικής νόσου.
Ωστόσο, εμπειρίες έντονης ή ανεξήγητης αλλαγής στην οικειότητα μπορούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, να εμφανιστούν ως μέρος νευρολογικών συμπτωμάτων.
Η κλινική βιβλιογραφία περιγράφει το jamais vu σε σχέση με ορισμένες εστιακές επιληπτικές κρίσεις, ιδιαίτερα εκείνες που σχετίζονται με τον κροταφικό λοβό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος έχει βιώσει jamais vu έχει επιληψία.
Η ίδια η ύπαρξη ενός τέτοιου αισθήματος δεν επαρκεί για διάγνωση.
Σημασία έχουν το πλαίσιο, η συχνότητα, η διάρκεια και η παρουσία άλλων συμπτωμάτων.
Εάν τα επεισόδια είναι επαναλαμβανόμενα, εμφανίζονται ξαφνικά χωρίς προφανή αφορμή ή συνοδεύονται από σύγχυση, απώλεια επίγνωσης, ασυνήθιστες αισθήσεις ή άλλα νευρολογικά συμπτώματα, χρειάζεται αξιολόγηση από γιατρό.
Η διάκριση αυτή είναι ουσιαστική.
Η επιστημονική περιέργεια για ένα ασυνήθιστο φαινόμενο δεν πρέπει να μετατρέπεται σε αδικαιολόγητο φόβο.
Αλλά ούτε και σε αδιαφορία απέναντι σε επίμονα ή ανησυχητικά συμπτώματα.
12. Τι σχέση έχει το jamais vu με την αυτοπαρατήρηση;
Υπάρχει μια ακόμη ενδιαφέρουσα πλευρά του φαινομένου.
Στην καθημερινότητα, πολλές νοητικές διεργασίες λειτουργούν αυτόματα.
Διαβάζουμε χωρίς να εξετάζουμε συνειδητά κάθε γράμμα.
Αναγνωρίζουμε οικεία αντικείμενα χωρίς να αναλύουμε κάθε φορά γιατί μας είναι γνώριμα.
Προσανατολιζόμαστε σε γνώριμους χώρους χωρίς να σκεφτόμαστε συνεχώς πώς το καταφέρνουμε.
Η αυτόματη αυτή λειτουργία είναι ιδιαίτερα χρήσιμη.
Μας επιτρέπει να αφιερώνουμε την προσοχή μας σε πιο απαιτητικές δραστηριότητες.
Το jamais vu δημιουργεί, όμως, μια μικρή ρωγμή σε αυτή την αυτονόητη εμπειρία.
Ξαφνικά, κάτι που θεωρούσαμε δεδομένο γίνεται αντικείμενο παρατήρησης.
Αναρωτιόμαστε γιατί μια λέξη μοιάζει παράξενη.
Γιατί η γνώση μας δεν συνοδεύεται από την αναμενόμενη αίσθηση.
Γιατί το οικείο δεν είναι πια αυτονόητο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το jamais vu αποτελεί κάποια ιδιαίτερη μορφή αυτογνωσίας.
Μπορεί όμως να αποτελέσει αφορμή για να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζεται η καθημερινή μας εμπειρία.
13. Πόσο αξιόπιστη είναι η αίσθηση ότι κάτι μας είναι γνώριμο;
Η αίσθηση οικειότητας είναι πολύτιμη.
Μας βοηθά να αναγνωρίζουμε πρόσωπα, τόπους και πληροφορίες.
Να κινούμαστε στον κόσμο με ταχύτητα.
Να διακρίνουμε όσα έχουμε συναντήσει από όσα είναι καινούργια.
Αλλά δεν είναι αλάνθαστη.
Το déjà vu δείχνει ότι μπορεί να εμφανιστεί οικειότητα χωρίς αντίστοιχη προηγούμενη εμπειρία.
Το jamais vu δείχνει ότι μπορεί να εξασθενήσει η οικειότητα ακόμη και όταν η γνώση παραμένει διαθέσιμη.
Αυτές οι εμπειρίες μας υπενθυμίζουν ότι η υποκειμενική βεβαιότητα δεν αποτελεί πάντοτε απόλυτη απόδειξη.
Μπορεί να αισθανόμαστε ότι κάτι είναι γνώριμο χωρίς να γνωρίζουμε γιατί.
Ή να γνωρίζουμε ότι κάτι είναι γνώριμο χωρίς να το αισθανόμαστε έτσι.
Η διάκριση είναι λεπτή.
Αλλά έχει μεγάλη σημασία για την κατανόηση της ανθρώπινης συνείδησης.
Η αίσθηση ότι γνωρίζουμε κάτι είναι και η ίδια μια νοητική εμπειρία, όχι απλώς μια ουδέτερη καταγραφή γεγονότων.
14. Τι δεν γνωρίζουμε ακόμη για το jamais vu;
Παρά την πρόοδο της έρευνας, υπάρχουν σημαντικά αναπάντητα ερωτήματα.
Πόσο συχνά εμφανίζεται το jamais vu στον γενικό πληθυσμό;
Υπάρχουν διαφορετικές μορφές του φαινομένου που προκύπτουν από διαφορετικούς μηχανισμούς;
Ποια είναι η ακριβής σχέση του με τον σημασιολογικό κορεσμό;
Σε ποιον βαθμό τα εργαστηριακά πειράματα αποτυπώνουν τις αυθόρμητες εμπειρίες της καθημερινότητας;
Και ποιες εγκεφαλικές διεργασίες εξηγούν την προσωρινή αποσύνδεση ανάμεσα στη γνώση και στην οικειότητα;
Η μελέτη των Moulin και συνεργατών αποτελεί σημαντικό βήμα, αλλά όχι οριστική απάντηση.
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας είναι ότι η σχέση ανάμεσα στο déjà vu και στο jamais vu δεν αποδείχθηκε τόσο απλή όσο θα περιμέναμε.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι στην καθημερινή ζωή οι άνθρωποι που ανέφεραν συχνότερο déjà vu ανέφεραν και συχνότερο jamais vu.
Ωστόσο, ορισμένα μοτίβα συσχέτισης που είχαν καταγραφεί για το déjà vu δεν αναπαράχθηκαν με τον ίδιο τρόπο στο εργαστηριακό ανάλογο του jamais vu.
Αυτό ενισχύει την ανάγκη να αντιμετωπίζουμε τα δύο φαινόμενα ως συγγενικά αλλά όχι απαραίτητα ταυτόσημα.
Η επιστήμη δεν έχει ακόμη χαρτογραφήσει πλήρως αυτή την περιοχή της ανθρώπινης εμπειρίας.
Και αυτό είναι μέρος του ενδιαφέροντός της.
15. Το φιλοσοφικό ερώτημα πίσω από το φαινόμενο
Το jamais vu δεν είναι μόνο ένα ενδιαφέρον αντικείμενο της γνωστικής ψυχολογίας.
Μπορεί να μας οδηγήσει και σε ένα βαθύτερο φιλοσοφικό ερώτημα.
Τι είναι αυτό που κάνει τον κόσμο να μας φαίνεται οικείος;
Συνήθως θεωρούμε ότι η οικειότητα βρίσκεται στα ίδια τα πράγματα.
Το σπίτι μας είναι γνώριμο.
Το όνομά μας είναι γνώριμο.
Η γλώσσα μας είναι γνώριμη.
Αλλά η εμπειρία του jamais vu δείχνει ότι η οικειότητα δεν εξαρτάται μόνο από τα εξωτερικά χαρακτηριστικά ενός αντικειμένου.
Εξαρτάται και από τον τρόπο με τον οποίο το αντιλαμβανόμαστε.
Το αντικείμενο μπορεί να παραμένει ίδιο.
Η λέξη μπορεί να μην έχει αλλάξει ούτε κατά ένα γράμμα.
Κι όμως, η εμπειρία μας μεταβάλλεται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο εξωτερικός κόσμος είναι ψευδαίσθηση.
Σημαίνει ότι η πρόσβασή μας σε αυτόν διαμορφώνεται από πολύπλοκες διαδικασίες αντίληψης, μνήμης και ερμηνείας.
Δεν βιώνουμε τον κόσμο σαν μια φωτογραφική μηχανή που απλώς καταγράφει όσα υπάρχουν.
Τον βιώνουμε μέσα από έναν εγκέφαλο που αναγνωρίζει, συγκρίνει, οργανώνει και αποδίδει νόημα.
Και μερικές φορές, όταν αυτή η οργάνωση μεταβάλλεται προσωρινά, ακόμη και το πιο οικείο μπορεί να αποκτήσει μια αίσθηση ξενότητας.
16. Γιατί ένα τόσο μικρό φαινόμενο έχει τόσο μεγάλη επιστημονική σημασία;
Το jamais vu μπορεί να διαρκεί λίγο.
Μπορεί να αφορά μόνο μια λέξη.
Μπορεί να μην έχει καμία ιδιαίτερη συνέπεια για την καθημερινή ζωή.
Κι όμως, τέτοιες μικρές αποκλίσεις από τη συνηθισμένη εμπειρία μπορούν να αποκαλύψουν σημαντικές πληροφορίες για τη λειτουργία του νου.
Η επιστήμη συχνά μαθαίνει πολλά από τις στιγμές κατά τις οποίες μια φυσιολογική διαδικασία δεν λειτουργεί όπως περιμένουμε.
Όταν κάτι που συνήθως συμβαίνει αυτόματα διακόπτεται ή μεταβάλλεται, μπορούμε να παρατηρήσουμε καλύτερα τα επιμέρους στοιχεία του.
Το jamais vu μάς βοηθά να διακρίνουμε τη γνώση από την αίσθηση της γνώσης.
Την αναγνώριση από την οικειότητα.
Τη σταθερότητα ενός ερεθίσματος από τη μεταβλητότητα της υποκειμενικής εμπειρίας.
Και αυτή η διάκριση είναι πολύτιμη.
Διότι δείχνει ότι η ανθρώπινη μνήμη δεν είναι απλώς μια συλλογή αποθηκευμένων γεγονότων.
Είναι ένα δυναμικό σύστημα που συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία της αίσθησης ότι ο κόσμος γύρω μας είναι κατανοητός.
Συμπέρασμα: Όταν ο εγκέφαλος μάς θυμίζει ότι η οικειότητα δεν είναι δεδομένη
Υπάρχει κάτι σχεδόν ποιητικό στην εμπειρία του jamais vu.
Μια λέξη που γνωρίζουμε από παιδιά μπορεί, για λίγες στιγμές, να μοιάζει σαν να τη βλέπουμε για πρώτη φορά.
Ένα ερέθισμα που δεν έχει αλλάξει μπορεί να αποκτήσει διαφορετική αίσθηση.
Και ο νους, που συνήθως μας προσφέρει μια σταθερή εμπειρία του κόσμου, αποκαλύπτει για λίγο την πολυπλοκότητα της λειτουργίας του.
Η επιστήμη μάς δείχνει ότι αυτό το φαινόμενο μπορεί να μελετηθεί πειραματικά.
Ότι η επανάληψη γνώριμων λέξεων μπορεί να προκαλέσει προσωρινή αποξένωση.
Και ότι η αίσθηση οικειότητας δεν ταυτίζεται απόλυτα με την ύπαρξη γνώσης στη μνήμη.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη όλες τις απαντήσεις.
Αλλά ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του jamais vu να βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη μικρή ασυμφωνία.
Μπορούμε να γνωρίζουμε κάτι πολύ καλά και, για μια στιγμή, να πάψουμε να το αισθανόμαστε γνώριμο.
Και τότε καταλαβαίνουμε ότι η πραγματικότητα που θεωρούμε αυτονόητη δεν εξαρτάται μόνο από όσα υπάρχουν γύρω μας.
Εξαρτάται και από τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλός μας μάς επιτρέπει να τα αναγνωρίζουμε.
Συχνές ερωτήσεις
Τι σημαίνει jamais vu;
Είναι γαλλικός όρος που σημαίνει «ποτέ ιδωμένο». Περιγράφει την προσωρινή αίσθηση ότι κάτι γνωστό φαίνεται ξαφνικά άγνωστο ή παράξενο.
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ jamais vu και déjà vu;
Στο déjà vu μια νέα εμπειρία φαίνεται ανεξήγητα γνώριμη. Στο jamais vu κάτι που γνωρίζουμε καλά φαίνεται προσωρινά ξένο.
Γιατί μια λέξη φαίνεται παράξενη όταν την επαναλαμβάνουμε πολλές φορές;
Η παρατεταμένη επανάληψη μπορεί να μεταβάλει την άμεση επεξεργασία και την υποκειμενική αίσθηση οικειότητας της λέξης. Η εμπειρία συνδέεται με τη λεγόμενη αποξένωση από τη λέξη και τον σημασιολογικό κορεσμό.
Είναι το jamais vu φυσιολογικό;
Μια παροδική αίσθηση αποξένωσης από μια επαναλαμβανόμενη λέξη μπορεί να εμφανιστεί και σε υγιείς ανθρώπους. Ωστόσο, συχνά ή ανεξήγητα επεισόδια, ιδιαίτερα όταν συνοδεύονται από άλλα συμπτώματα, χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση.
Το jamais vu σημαίνει ότι χάνουμε τη μνήμη μας;
Όχι απαραίτητα. Σε πολλές περιπτώσεις η γνώση παραμένει διαθέσιμη, αλλά μεταβάλλεται προσωρινά η αίσθηση οικειότητας.
Μπορεί το jamais vu να συνδέεται με την επιληψία;
Ναι, έχει περιγραφεί σε ορισμένες εστιακές επιληπτικές κρίσεις, ιδιαίτερα σε σχέση με τον κροταφικό λοβό. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εμπειρία jamais vu υποδηλώνει επιληψία.
Έχει αποδειχθεί επιστημονικά το jamais vu;
Έχουν δημοσιευτεί πειραματικές και κλινικές μελέτες για εμπειρίες jamais vu. Ειδικότερα, ερευνητές κατάφεραν να προκαλέσουν εργαστηριακά ανάλογα του φαινομένου με επαναλαμβανόμενη αντιγραφή λέξεων. Οι ακριβείς μηχανισμοί του εξακολουθούν να μελετώνται.
Πηγές και επιστημονική βιβλιογραφία
1. Moulin, C. J. A. και συνεργάτες (2020). The the the the induction of jamais vu in the laboratory: Word alienation and semantic satiation. Memory.
https://doi.org/10.1080/09658211.2020.1727519
Η βασική πειραματική μελέτη του άρθρου. Εξετάζει πώς η επανάληψη λέξεων μπορεί να προκαλέσει εμπειρίες αποξένωσης και υποκειμενικής μη οικειότητας.
2. Illman, N. A., Butler, C. R., Souchay, C., & Moulin, C. J. A. (2012). Déjà Experiences in Temporal Lobe Epilepsy. Epilepsy Research and Treatment, 2012, 539567.
https://doi.org/10.1155/2012/539567
Ανασκόπηση για τις εμπειρίες οικειότητας, τη μνήμη αναγνώρισης και τη σχέση τους με την επιληψία του κροταφικού λοβού.
3. Hadzic, A., & Andersson, S. (2024). Non-ictal, interictal and ictal déjà vu: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Neurology, 15, 1406889.
https://doi.org/10.3389/fneur.2024.1406889
Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση για το déjà vu, χρήσιμη για την επιστημονική διάκριση των καθημερινών εμπειριών από εκείνες που σχετίζονται με επιληπτικές κρίσεις.
4. International League Against Epilepsy — Seizure Semiology Glossary (2022). Seizure semiology: ILAE glossary of terms and their significance.
https://doi.org/10.1684/epd.2022.1430
Κλινική ορολογία και περιγραφή των φαινομένων déjà vu, jamais vu και συναφών εμπειριών στο πλαίσιο των εστιακών κρίσεων.
5. National Center for Biotechnology Information — The Epilepsies. Symptomatic and Probably Symptomatic Focal Epilepsies.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2605/
Εξειδικευμένη ιατρική πηγή που περιγράφει το jamais vu ως αίσθηση μη οικειότητας παρά την αναγνώριση ενός γνώριμου ερεθίσματος.
6. Moulin, C. J. A. (2014). The strange sensation of déjà vu: Not so strange in temporal lobe epilepsy. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, 85, 132.
https://doi.org/10.1136/jnnp-2012-303876
Επιστημονικό σχόλιο για τη σχέση ανάμεσα στην υποκειμενική οικειότητα, τη μνήμη και τη νευρολογική λειτουργία.
Σημείωση τεκμηρίωσης: Οι πειραματικές παρατηρήσεις διακρίνονται από τις ερμηνείες τους. Δεν παρουσιάζεται ένας μοναδικός, αποδεδειγμένος εγκεφαλικός μηχανισμός για το jamais vu, ούτε υποστηρίζεται ότι οι καθημερινές εμπειρίες του φαινομένου αποτελούν από μόνες τους ένδειξη ασθένειας.
