Στην παιδική ηλικία, ένα καλοκαίρι μπορούσε να μοιάζει ατελείωτο. Στην ενήλικη ζωή, ολόκληρα χρόνια φαίνεται να εξαφανίζονται σχεδόν χωρίς να το καταλάβουμε. Γιατί συμβαίνει αυτό; Είναι αποτέλεσμα της γήρανσης του εγκεφάλου, της καθημερινής ρουτίνας ή του τρόπου που αποθηκεύουμε τις αναμνήσεις μας; Η επιστημονική έρευνα αποκαλύπτει ότι ο χρόνος που μετρά το ρολόι δεν είναι πάντα ο ίδιος με τον χρόνο που βιώνει ο ανθρώπινος νους.
Το παράξενο μυστήριο του χρόνου που χάνεται
Θυμάσαι πόσο μεγάλα έμοιαζαν τα καλοκαίρια όταν ήσουν παιδί;
Οι διακοπές μπορούσαν να μοιάζουν με μια ολόκληρη εποχή της ζωής σου.
Μια εβδομάδα μέχρι μια γιορτή φαινόταν ατελείωτη. Η αναμονή των γενεθλίων σου απαιτούσε υπομονή. Ακόμη και μία σχολική χρονιά μπορούσε να μοιάζει τεράστια.
Σχετικά άρθρα
Κάποια στιγμή, όμως, η εμπειρία άλλαξε.
Οι εβδομάδες άρχισαν να διαδέχονται η μία την άλλη. Οι μήνες πέρασαν γρηγορότερα. Και κάθε Δεκέμβριο ίσως αναρωτιέσαι πώς πέρασε ακόμη ένας χρόνος.
Το ρολόι εξακολουθεί να μετρά εξήντα δευτερόλεπτα σε κάθε λεπτό.
Η Γη δεν περιστρέφεται ξαφνικά ταχύτερα επειδή μεγαλώνουμε.
Κι όμως, η προσωπική μας αίσθηση του χρόνου φαίνεται συχνά να μεταβάλλεται.
Γιατί ο χρόνος της ζωής μας μοιάζει να επιταχύνεται, ενώ ο φυσικός χρόνος παραμένει ο ίδιος;
Η απάντηση δεν βρίσκεται σε έναν μοναδικό μηχανισμό.
Συνδέεται με τη μνήμη, την προσοχή, τα συναισθήματα, τις καθημερινές συνήθειες και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη διάρκεια των γεγονότων.
Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι οι επιστήμονες δεν συμφωνούν πως η ηλικία, από μόνη της, αρκεί για να εξηγήσει το φαινόμενο.
1. Υπάρχουν δύο διαφορετικοί χρόνοι: Αυτός που ζούμε και αυτός που θυμόμαστε
Πριν αναζητήσουμε μια εξήγηση, χρειάζεται να κάνουμε μια σημαντική διάκριση.
Δεν βιώνουμε τον χρόνο πάντοτε με τον ίδιο τρόπο.
Άλλο πράγμα είναι να εκτιμούμε πόση ώρα περνά ενώ κάνουμε κάτι.
Και άλλο να αναλογιζόμαστε, εκ των υστέρων, πόσο μεγάλη ή μικρή μας φάνηκε μια περίοδος.
Στην ψυχολογία, η διάκριση αυτή συνδέεται με τις προοπτικές και αναδρομικές εκτιμήσεις διάρκειας.
Στην πρώτη περίπτωση, γνωρίζουμε ότι πρέπει να παρακολουθούμε τον χρόνο ενώ εξελίσσεται ένα γεγονός.
Στη δεύτερη, προσπαθούμε αργότερα να εκτιμήσουμε πόσο διήρκεσε.
Υπάρχει, επιπλέον, μια ακόμη σημαντική διάσταση: η αίσθηση της ταχύτητας με την οποία περνά ο χρόνος.
Το ερώτημα «πόσα λεπτά κράτησε αυτή η συνάντηση;» δεν είναι ακριβώς το ίδιο με το «πόσο γρήγορα μου φάνηκε ότι πέρασε;».
Ο ψυχολόγος John Wearden έχει επισημάνει ότι οι κρίσεις για την ταχύτητα της ροής του χρόνου πρέπει να διακρίνονται από τις εκτιμήσεις της διάρκειας.
Αυτή η διαφορά εξηγεί ένα φαινομενικό παράδοξο.
Μια βαρετή ημέρα μπορεί να μοιάζει ατελείωτη όσο τη ζούμε.
Όταν όμως τη θυμόμαστε μετά από μήνες, ίσως να μην έχει αφήσει σχεδόν κανένα διακριτό ίχνος.
Αντίθετα, μια ημέρα γεμάτη καινούργιες εμπειρίες μπορεί να περάσει γρήγορα τη στιγμή που τη ζούμε.
Αργότερα, όμως, μπορεί να μοιάζει πολύ μεγαλύτερη στη μνήμη μας.
Ο χρόνος της εμπειρίας και ο χρόνος της ανάμνησης δεν συμπίπτουν πάντοτε.
Αυτό είναι το πρώτο κλειδί για να κατανοήσουμε γιατί τα χρόνια φαίνεται να περνούν όλο και πιο γρήγορα.
2. Τι έδειξε μια μεγάλη μελέτη με 499 ανθρώπους
Το 2005, οι ερευνητές Marc Wittmann και Sandra Lehnhoff δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Psychological Reports μια μελέτη με τίτλο:
Age Effects in Perception of Time.
Οι επιστήμονες εξέτασαν 499 ανθρώπους ηλικίας από 14 έως 94 ετών.
Σκοπός τους ήταν να διερευνήσουν αν η ηλικία σχετίζεται με την υποκειμενική αίσθηση της ταχύτητας του χρόνου.
Οι συμμετέχοντες απάντησαν σε ερωτηματολόγια σχετικά με το πόσο γρήγορα αισθάνονταν ότι περνούσε ο χρόνος και πώς αξιολογούσαν διαφορετικές περιόδους του παρελθόντος.
Τα αποτελέσματα έδειξαν συσχετίσεις ανάμεσα στην ηλικία και σε ορισμένες κρίσεις για τη ροή του χρόνου.
Ωστόσο, υπήρχε μια σημαντική λεπτομέρεια.
Οι επιδράσεις ήταν μικρές έως μέτριες και εξηγούσαν το πολύ περίπου το 10% της διακύμανσης στις σχετικές απαντήσεις.
Με απλά λόγια, η ηλικία είχε κάποια σχέση με την εμπειρία του χρόνου, αλλά δεν μπορούσε να εξηγήσει το μεγαλύτερο μέρος των διαφορών ανάμεσα στους ανθρώπους.
Αυτό είναι κρίσιμο.
Η μελέτη δεν απέδειξε ότι ο χρόνος επιταχύνεται αναπόφευκτα για κάθε άνθρωπο μετά από μια συγκεκριμένη ηλικία.
Έδειξε ότι υπάρχει μια τάση, η οποία όμως επηρεάζεται και από άλλους παράγοντες.
Και μεταγενέστερες έρευνες έκαναν την εικόνα ακόμη πιο σύνθετη.
3. Μια άλλη έρευνα βρήκε κάτι διαφορετικό
Το 2013, οι Steve Janssen, Makiko Naka και William Friedman δημοσίευσαν στο περιοδικό Time & Society μια μελέτη με τον χαρακτηριστικό τίτλο:
Why Does Life Appear to Speed Up as People Get Older?
Στην έρευνα συμμετείχαν 868 άνθρωποι.
Οι επιστήμονες τους ζήτησαν να αξιολογήσουν πόσο γρήγορα είχαν περάσει η προηγούμενη εβδομάδα, ο προηγούμενος μήνας, ο προηγούμενος χρόνος και τα προηγούμενα δέκα χρόνια.
Τα αποτελέσματα δεν έδειξαν γενικευμένη επίδραση της ηλικίας.
Η σημαντική σχέση με την ηλικία εμφανίστηκε κυρίως όταν οι συμμετέχοντες αξιολογούσαν τη δεκαετία.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι η αίσθηση πίεσης χρόνου συνδεόταν με το πόσο γρήγορα θεωρούσαν οι άνθρωποι ότι είχαν περάσει ορισμένες περίοδοι.
Όσοι αισθάνονταν μεγαλύτερη πίεση στην καθημερινότητά τους έτειναν να αναφέρουν ότι οι πρόσφατες μικρότερες χρονικές περίοδοι είχαν περάσει γρήγορα.
Παράλληλα, οι συμμετέχοντες φαίνεται ότι υποτιμούσαν την πίεση χρόνου που είχαν βιώσει στο παρελθόν.
Αυτό δημιουργεί μια ενδιαφέρουσα πιθανότητα.
Ίσως, όταν συγκρίνουμε το παρόν με προηγούμενες δεκαετίες, να μην συγκρίνουμε δύο απολύτως ακριβείς εμπειρίες.
Συγκρίνουμε το σημερινό αίσθημα βιασύνης με μια ανάμνηση του παρελθόντος που έχει ήδη ανακατασκευαστεί.
Το παρελθόν μπορεί να μας φαίνεται πιο ήρεμο απ’ όσο ήταν πραγματικά.
Και το παρόν πιο πιεστικό.
Η έρευνα, επομένως, υποδεικνύει ότι η αίσθηση επιτάχυνσης του χρόνου μπορεί να σχετίζεται όχι μόνο με τη γήρανση, αλλά και με τον τρόπο που θυμόμαστε τις παλαιότερες συνθήκες της ζωής μας.
4. Η ρουτίνα: Γιατί οι επαναλαμβανόμενες ημέρες συρρικνώνονται στη μνήμη
Ας φανταστούμε δύο διαφορετικές εβδομάδες.
Την πρώτη, ακολουθείς σχεδόν το ίδιο πρόγραμμα κάθε ημέρα.
Ξυπνάς την ίδια ώρα, ακολουθείς την ίδια διαδρομή, εργάζεσαι στο ίδιο περιβάλλον και επιστρέφεις στο σπίτι.
Τη δεύτερη εβδομάδα, ταξιδεύεις σε έναν άγνωστο τόπο.
Βλέπεις νέους ανθρώπους, δοκιμάζεις διαφορετικές γεύσεις, ανακαλύπτεις δρόμους που δεν γνωρίζεις και αντιμετωπίζεις απρόβλεπτες καταστάσεις.
Και οι δύο εβδομάδες διαρκούν επτά ημέρες.
Όμως ποια από τις δύο θα σου φαίνεται μεγαλύτερη όταν την αναπολείς;
Η δεύτερη μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερα διακριτά γεγονότα και αναμνήσεις.
Αυτό το ερώτημα συνδέεται με την επιστημονική μελέτη της ρουτίνας.
Το 2003, οι ερευνήτριες Dinah Avni-Babad και Ilana Ritov δημοσίευσαν στο Journal of Experimental Psychology: General την εργασία:
Routine and the Perception of Time.
Πραγματοποίησαν τέσσερα πειράματα και δύο μελέτες πεδίου.
Στόχος τους ήταν να εξετάσουν αν η επανάληψη επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε τη διάρκεια μιας δραστηριότητας.
Τα αποτελέσματα υποστήριξαν την υπόθεση ότι η διάρκεια μιας δραστηριότητας τείνει να ανακαλείται ως μικρότερη όταν η δραστηριότητα είναι επαναλαμβανόμενη.
Ωστόσο, οι ερευνητές παρατήρησαν και μια σημαντική αντιστροφή.
Όταν οι συμμετέχοντες γνώριζαν εκ των προτέρων ότι θα έπρεπε να εκτιμήσουν τον χρόνο, η σχέση μπορούσε να αλλάξει.
Αυτό σημαίνει ότι η ρουτίνα δεν «κάνει τον χρόνο να περνά γρηγορότερα» με έναν ενιαίο, καθολικό τρόπο.
Η επίδρασή της εξαρτάται από το αν παρακολουθούμε τη διάρκεια ενώ εξελίσσεται ή αν την ανακαλούμε αργότερα.
Παρ’ όλα αυτά, η μελέτη προσφέρει μια σημαντική εξήγηση για ένα γνώριμο βίωμα.
Όταν οι ημέρες μοιάζουν υπερβολικά μεταξύ τους, μπορεί να είναι δυσκολότερο να τις ξεχωρίσουμε αναδρομικά.
Και όταν αναπολούμε μια περίοδο με λίγα διακριτά γεγονότα, ίσως μας φαίνεται ότι πέρασε πολύ γρήγορα.
5. Γιατί η παιδική ηλικία μοιάζει τόσο μεγάλη;
Η παιδική ηλικία χαρακτηρίζεται από πολλές εμπειρίες που συμβαίνουν για πρώτη φορά.
Η πρώτη ημέρα στο σχολείο.
Οι πρώτες φιλίες.
Οι πρώτες διακοπές που θυμόμαστε.
Η πρώτη φορά που καταφέρνουμε κάτι δύσκολο.
Η πρώτη επαφή με ένα άγνωστο περιβάλλον.
Αυτές οι εμπειρίες δεν είναι απαραίτητα σημαντικές επειδή διαρκούν περισσότερο.
Είναι σημαντικές επειδή είναι καινούργιες και συχνά ξεχωρίζουν από όσα γνωρίζαμε μέχρι τότε.
Η σχέση ανάμεσα στη νεωτερικότητα μιας εμπειρίας, στη μνήμη και στην αναδρομική εκτίμηση του χρόνου αποτελεί μια ενδιαφέρουσα ερευνητική κατεύθυνση.
Μια περίοδος με πολλές διαφορετικές εμπειρίες μπορεί να δημιουργεί περισσότερα σημεία αναφοράς.
Όταν αργότερα προσπαθούμε να ανακαλέσουμε αυτή την περίοδο, τα γεγονότα αυτά μπορεί να ενισχύουν την αίσθηση ότι περιείχε πολλά πράγματα.
Ωστόσο, πρέπει να αποφύγουμε μια υπεραπλούστευση.
Δεν έχει αποδειχθεί ότι ο αριθμός των νέων εμπειριών αποτελεί τον μοναδικό ή τον βασικό μηχανισμό που εξηγεί γιατί τα χρόνια φαίνονται συντομότερα στην ενήλικη ζωή.
Η παιδική ηλικία διαφέρει από την ενήλικη ζωή σε πολλούς τομείς.
Αλλάζουν οι υποχρεώσεις, οι κοινωνικές σχέσεις, οι συναισθηματικές εμπειρίες, η προσοχή και ο τρόπος οργάνωσης της μνήμης.
Η νεωτερικότητα είναι μία πιθανή συνιστώσα της συνολικής εμπειρίας.
Όχι μια πλήρης εξήγηση.
6. Η θεωρία της αναλογίας: Γιατί ένα έτος μοιάζει μικρότερο όσο μεγαλώνουμε
Μια από τις πιο δημοφιλείς εξηγήσεις βασίζεται σε μια απλή μαθηματική παρατήρηση.
Για ένα παιδί πέντε ετών, ένας χρόνος αντιστοιχεί στο ένα πέμπτο της μέχρι τότε ζωής του.
Για έναν άνθρωπο πενήντα ετών, ένας χρόνος αντιστοιχεί μόλις στο ένα πεντηκοστό.
Από αυτή την αναλογία προκύπτει η ιδέα ότι κάθε νέο έτος αποτελεί ολοένα μικρότερο μέρος της συνολικής εμπειρίας μας.
Η σκέψη είναι εύληπτη και γοητευτική.
Όμως υπάρχει ένα πρόβλημα.
Μια μαθηματική αναλογία δεν αποτελεί από μόνη της επιστημονική εξήγηση της υποκειμενικής αντίληψης του χρόνου.
Το γεγονός ότι ένα έτος είναι το 2% μιας πεντηκονταετούς ζωής δεν αποδεικνύει ότι ο εγκέφαλος το βιώνει με βάση αυτό το ποσοστό.
Για να γίνει αποδεκτή ως ψυχολογικός μηχανισμός, η θεωρία θα πρέπει να συνδεθεί με συγκεκριμένες γνωστικές διαδικασίες και να ελεγχθεί εμπειρικά.
Επομένως, η αναλογία μπορεί να λειτουργήσει ως ενδιαφέρουσα μεταφορά.
Δεν πρέπει, όμως, να παρουσιάζεται ως οριστική επιστημονική απάντηση.
7. Τι συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλο όταν αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο;
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν διαθέτει ένα μοναδικό, απλό «ρολόι» που μετρά όλες τις διάρκειες με τον ίδιο τρόπο.
Η αντίληψη του χρόνου σχετίζεται με πολλαπλά νευρωνικά συστήματα.
Διαφορετικές διαδικασίες εμπλέκονται στην εκτίμηση πολύ σύντομων διαστημάτων, στον χρονισμό κινήσεων, στην παρακολούθηση μεγαλύτερων περιόδων και στην αναδρομική εκτίμηση γεγονότων.
Ο νευροεπιστήμονας Marc Wittmann, σε επιστημονική ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε το 2013 στο Nature Reviews Neuroscience, εξέτασε διαφορετικά μοντέλα για τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος δημιουργεί αναπαραστάσεις της διάρκειας.
Μεταξύ άλλων, συζήτησε τη σημασία νευρωνικών διεργασιών που σχετίζονται με τη συσσώρευση δραστηριότητας και τη συμμετοχή περιοχών όπως ο νησιωτικός φλοιός.
Ο νησιωτικός φλοιός συνδέεται με την επεξεργασία πληροφοριών για την εσωτερική κατάσταση του σώματος και με συναισθηματικές διεργασίες.
Η πιθανή συμμετοχή του στην αναπαράσταση της διάρκειας υπογραμμίζει ότι η εμπειρία του χρόνου δεν είναι αποκομμένη από τη σωματική και συναισθηματική μας κατάσταση.
Ωστόσο, δεν υπάρχει ένας μοναδικός νευρωνικός μηχανισμός που να εξηγεί οριστικά κάθε μορφή υποκειμενικού χρόνου.
Επίσης, δεν έχει αποδειχθεί ότι μια απλή επιβράδυνση ενός υποτιθέμενου «εσωτερικού ρολογιού» είναι η αιτία για την οποία τα χρόνια φαίνονται συντομότερα όσο μεγαλώνουμε.
Η επιστήμη του χρόνου παραμένει ένα ενεργό πεδίο έρευνας.
8. Γιατί πέντε λεπτά αναμονής μοιάζουν μεγαλύτερα από πέντε λεπτά διασκέδασης;
Όλοι γνωρίζουμε αυτό το παράδοξο.
Πέντε λεπτά αναμονής σε μια ουρά μπορούν να μοιάζουν πολύ περισσότερα.
Πέντε λεπτά ευχάριστης συζήτησης μπορούν να περάσουν σχεδόν απαρατήρητα.
Η διαφορά σχετίζεται, μεταξύ άλλων, με την προσοχή.
Όταν παρακολουθούμε διαρκώς τον χρόνο, η διάρκειά του γίνεται κεντρικό στοιχείο της εμπειρίας.
Όταν η προσοχή μας είναι στραμμένη σε μια ενδιαφέρουσα δραστηριότητα, ο χρόνος μπορεί να περνά χωρίς να τον παρακολουθούμε ενεργά.
Η πλήξη, η ανυπομονησία και η προσμονή μπορούν να επηρεάσουν την αίσθηση της χρονικής ροής.
Αλλά και τα ευχάριστα συναισθήματα δεν οδηγούν πάντοτε στην ίδια χρονική εμπειρία.
Η σχέση ανάμεσα στο συναίσθημα και στον χρόνο είναι σύνθετη.
Για παράδειγμα, μια έντονα φορτισμένη κατάσταση μπορεί να μεταβάλει την εκτίμηση μιας σύντομης διάρκειας.
Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι η ίδια επίδραση ισχύει για το πώς θυμόμαστε μια ολόκληρη χρονιά.
Πρέπει να ξεχωρίζουμε τις κλίμακες του χρόνου.
Τα δευτερόλεπτα, τα λεπτά, οι ημέρες και τα χρόνια δεν αξιολογούνται απαραίτητα μέσω των ίδιων μηχανισμών.
9. Η μεγάλη αντίφαση: Ο χρόνος δεν επιταχύνεται πάντα με την ηλικία
Το 2016, οι ερευνήτριες Sylvie Droit-Volet και John Wearden δημοσίευσαν στο Frontiers in Psychology μια μελέτη με τίτλο:
Passage of Time Judgments Are Not Duration Judgments: Evidence from a Study Using Experience Sampling Methodology.
Η έρευνα εξέτασε την καθημερινή εμπειρία του χρόνου σε νεότερους και μεγαλύτερους ενήλικες.
Αντί να ζητήσουν μόνο μια γενική αναδρομική εκτίμηση, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τη μέθοδο δειγματοληψίας εμπειρίας.
Με αυτή τη μέθοδο, οι συμμετέχοντες απαντούν σε ερωτήσεις κατά τη διάρκεια της καθημερινής ζωής τους.
Έτσι, οι ερευνητές μπορούν να εξετάζουν την εμπειρία του χρόνου πιο κοντά στη στιγμή που συμβαίνει.
Το αποτέλεσμα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρον.
Δεν βρέθηκε διαφορά ανάμεσα στους νεότερους και στους μεγαλύτερους συμμετέχοντες ως προς την αναφερόμενη ταχύτητα της ροής του χρόνου.
Επιπλέον, οι κρίσεις για την ταχύτητα με την οποία περνούσε ο χρόνος δεν συνδέονταν ουσιαστικά με τις μετρήσεις εκτίμησης διάρκειας.
Αντίθετα, τα συναισθήματα και η εστίαση της προσοχής στη δραστηριότητα της στιγμής σχετίζονταν με την εμπειρία της χρονικής ροής.
Αυτή η μελέτη δεν ακυρώνει όλες τις προηγούμενες.
Δείχνει, όμως, ότι η ερώτηση «ο χρόνος περνά πιο γρήγορα όσο μεγαλώνουμε;» μπορεί να έχει διαφορετικές απαντήσεις ανάλογα με το τι ακριβώς μετράμε.
Άλλο είναι να αναρωτιόμαστε πώς αισθανόμαστε τον χρόνο αυτή τη στιγμή.
Και άλλο να αξιολογούμε πώς πέρασαν τα τελευταία δέκα χρόνια.
10. Τι συμβαίνει μετά τα 75; Μια ανακάλυψη που ανατρέπει το στερεότυπο
Μια άλλη έρευνα της Sylvie Droit-Volet και συνεργατών εξέτασε την εμπειρία του χρόνου σε ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, συμπεριλαμβανομένων ατόμων άνω των 75 ετών.
Η εργασία δημοσιεύτηκε με τίτλο:
Time Does Not Fly but Slow Down in Old Age.
Τα αποτελέσματα δεν υποστήριξαν την ιδέα ότι η αίσθηση επιτάχυνσης του χρόνου συνεχίζει να αυξάνεται αναπόφευκτα με την ηλικία.
Σε ορισμένους μεγαλύτερους συμμετέχοντες, ιδιαίτερα σε όσους ζούσαν σε δομές φροντίδας και βίωναν αρνητικά συναισθήματα, η καθημερινή ροή του χρόνου μπορούσε να φαίνεται πιο αργή.
Η θλίψη αναδείχθηκε ως ένας σημαντικός παράγοντας που σχετιζόταν με αυτή την επιβράδυνση.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η ηλικία δεν δρα ανεξάρτητα από τις συνθήκες ζωής και τη συναισθηματική κατάσταση.
Δεν βιώνουν όλοι οι άνθρωποι τα γηρατειά με τον ίδιο τρόπο.
Και δεν βιώνουν όλοι τον χρόνο με τον ίδιο τρόπο.
Για ορισμένους, οι ημέρες μπορεί να φαίνονται ότι περνούν γρήγορα.
Για άλλους, μπορεί να γίνονται πιο αργές, ιδιαίτερα όταν χαρακτηρίζονται από μοναξιά, πλήξη ή συναισθηματική δυσφορία.
Η γενίκευση ότι «όσο μεγαλώνουμε, τόσο πιο γρήγορα περνά ο χρόνος» είναι επομένως υπερβολικά απλή.
11. Η πίεση χρόνου: Μήπως δεν μεγαλώνουμε απλώς, αλλά βιαζόμαστε περισσότερο;
Στην ενήλικη ζωή, οι υποχρεώσεις συχνά πολλαπλασιάζονται.
Εργασία.
Οικογενειακές ευθύνες.
Οικονομικές υποχρεώσεις.
Προγραμματισμός.
Προθεσμίες.
Καθημερινές μετακινήσεις.
Μπορεί να περνάμε μεγάλο μέρος της ημέρας προσπαθώντας να προλάβουμε κάτι.
Η μελέτη των Janssen, Naka και Friedman το 2013 έδειξε ότι η πίεση χρόνου σχετιζόταν με το πόσο γρήγορα θεωρούσαν οι συμμετέχοντες ότι είχαν περάσει ορισμένες πρόσφατες χρονικές περίοδοι.
Αυτό μας επιτρέπει να θέσουμε ένα διαφορετικό ερώτημα.
Μήπως δεν αισθανόμαστε ότι ο χρόνος επιταχύνεται απλώς επειδή μεγαλώνουμε;
Μήπως, σε ορισμένες περιπτώσεις, το αισθανόμαστε επειδή η ζωή μας οργανώνεται γύρω από μια συνεχή προσπάθεια να προλάβουμε το επόμενο καθήκον;
Όταν η προσοχή μας μετακινείται διαρκώς από μια υποχρέωση στην επόμενη, μπορεί να μην αφιερώνουμε αρκετό χώρο στην ίδια την εμπειρία της ημέρας.
Το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα ότι ο εγκέφαλος μετρά διαφορετικά τα λεπτά.
Μπορεί να είναι ότι αξιολογούμε αναδρομικά τις εβδομάδες μας ως μια αλληλουχία από υποχρεώσεις που πέρασαν γρήγορα.
Η ερμηνεία αυτή δεν αποτελεί πλήρη επιστημονική εξήγηση.
Αποτελεί, όμως, μια εύλογη σύνδεση ανάμεσα στην έρευνα για την πίεση χρόνου και στη σύγχρονη καθημερινότητα.
12. Μπορούμε να κάνουμε τον χρόνο να φαίνεται πιο αργός;
Αν ο χρόνος που βιώνουμε επηρεάζεται από τη μνήμη, την προσοχή και τη ρουτίνα, τότε προκύπτει ένα ενδιαφέρον ερώτημα.
Μπορούμε να αλλάξουμε την υποκειμενική εμπειρία του;
Όχι να επιβραδύνουμε τα ρολόγια.
Αλλά να μεταβάλουμε τον τρόπο που ζούμε και θυμόμαστε τις ημέρες μας.
Η επιστήμη δεν έχει αποδείξει ότι υπάρχει μια συγκεκριμένη τεχνική που κάνει τα χρόνια να φαίνονται μεγαλύτερα για όλους.
Ωστόσο, τα ερευνητικά ευρήματα προσφέρουν ορισμένες χρήσιμες αφετηρίες.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο χρόνο διαθέτουμε, αλλά και πώς αξιολογούμε τις εμπειρίες μας. Μια διαφορετική προσέγγιση στην ανθρώπινη ευδαιμονία παρουσιάζεται στο άρθρο μας «Οι Κύριες Δόξες του Επίκουρου», όπου η φρόνηση, η φιλία και η απελευθέρωση από περιττούς φόβους αποκτούν κεντρική σημασία.
Να δημιουργούμε εμπειρίες που ξεχωρίζουν
Η μελέτη της ρουτίνας δείχνει ότι η επανάληψη μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε τη διάρκεια.
Αυτό υποδεικνύει ότι η ποικιλία στις εμπειρίες μας ίσως συμβάλλει στη δημιουργία περισσότερων διακριτών αναμνήσεων.
Δεν χρειάζεται να ταξιδεύουμε συνεχώς.
Μπορούμε να δοκιμάσουμε μια νέα δραστηριότητα, να μάθουμε μια δεξιότητα ή να επισκεφθούμε έναν άγνωστο τόπο κοντά μας.
Δεν υπάρχει εγγύηση ότι έτσι ο χρόνος θα φαίνεται πιο αργός.
Υπάρχει, όμως, η δυνατότητα να δημιουργήσουμε εμπειρίες που θα ξεχωρίζουν περισσότερο στη μνήμη μας.
Να μειώνουμε, όπου είναι δυνατόν, τη συνεχή πίεση
Η πίεση χρόνου συνδέεται με την υποκειμενική αίσθηση ότι ορισμένες περίοδοι περνούν γρήγορα.
Επομένως, η προσπάθεια να περιορίσουμε την αδιάκοπη βιασύνη μπορεί να έχει αξία.
Όχι επειδή έχει αποδειχθεί ότι σταματά την επιτάχυνση του χρόνου.
Αλλά επειδή μπορεί να μας επιτρέψει να βιώνουμε την καθημερινότητά μας με λιγότερη αίσθηση καταδίωξης από τις υποχρεώσεις.
Να δίνουμε προσοχή σε όσα συμβαίνουν
Η προσοχή παίζει σημαντικό ρόλο στην εμπειρία της χρονικής ροής.
Ωστόσο, η προσεκτική παρατήρηση μιας δραστηριότητας δεν σημαίνει ότι ο χρόνος θα κυλά πάντοτε πιο αργά.
Μπορεί μάλιστα να συμβεί το αντίθετο όταν είμαστε πλήρως απορροφημένοι από κάτι ενδιαφέρον.
Η αξία της προσοχής βρίσκεται κυρίως στο ότι μας επιτρέπει να συμμετέχουμε περισσότερο σε αυτό που κάνουμε.
Όχι στο ότι προσφέρει έναν εγγυημένο τρόπο να επιμηκύνουμε την υποκειμενική διάρκεια.
Να καλλιεργούμε τη μνήμη των σημαντικών στιγμών
Η καταγραφή εμπειριών σε ημερολόγιο, οι φωτογραφίες ή η συνειδητή ανασκόπηση σημαντικών γεγονότων μπορούν να λειτουργήσουν ως πρακτικές προσωπικής μνήμης.
Δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα ώστε να ισχυριστούμε ότι αυτές οι πρακτικές θεραπεύουν την αίσθηση πως τα χρόνια περνούν γρήγορα.
Μπορούν, όμως, να μας βοηθήσουν να θυμόμαστε περισσότερες πλευρές της ζωής μας.
Και ίσως αυτό να είναι σημαντικότερο από το να προσπαθούμε να αλλάξουμε την αίσθηση της ταχύτητας του χρόνου.
13. Το φιλοσοφικό ερώτημα: Θέλουμε περισσότερο χρόνο ή περισσότερο νόημα;
Η επιστημονική έρευνα μάς βοηθά να κατανοήσουμε πώς διαμορφώνεται η υποκειμενική εμπειρία του χρόνου.
Όμως υπάρχει και ένα βαθύτερο ερώτημα.
Τι είναι αυτό που πραγματικά μας ανησυχεί όταν λέμε ότι τα χρόνια περνούν γρήγορα;
Μας ενοχλεί η αίσθηση της χρονικής επιτάχυνσης;
Ή μήπως μας ανησυχεί ότι δεν προλαβαίνουμε να ζήσουμε όπως θα θέλαμε;
Ο Ρωμαίος φιλόσοφος Σενέκας, στο έργο του De Brevitate Vitae (Περί της συντομίας του βίου), εξετάζει την ανθρώπινη τάση να σπαταλά τον διαθέσιμο χρόνο και να αντιλαμβάνεται αργά την αξία του.
Ο Σενέκας δεν διέθετε τις γνώσεις της σύγχρονης νευροεπιστήμης.
Δεν μπορούμε, επομένως, να παρουσιάσουμε το έργο του ως επιστημονική εξήγηση της αντίληψης του χρόνου.
Η φιλοσοφική του προβληματική, όμως, παραμένει επίκαιρη.
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο διαρκεί η ζωή.
Είναι και πώς χρησιμοποιούμε τον χρόνο που έχουμε.
Μπορούμε να γεμίσουμε τις ημέρες μας με υποχρεώσεις χωρίς να αισθανόμαστε ότι ζούμε ουσιαστικά.
Μπορούμε επίσης να βιώσουμε μια σχετικά σύντομη περίοδο ως ιδιαίτερα σημαντική.
Η διάρκεια και η αξία μιας εμπειρίας δεν είναι ταυτόσημες.
Και ίσως αυτό να είναι το σημείο όπου η ψυχολογία συναντά τη φιλοσοφία.
Η επιστήμη μελετά πώς αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο.
Η φιλοσοφία μάς καλεί να εξετάσουμε τι θέλουμε να κάνουμε με αυτόν.
Η σχέση μας με τον χρόνο συνδέεται και με ένα ευρύτερο φιλοσοφικό ερώτημα: τι σημαίνει να ζούμε καλά; Στο άρθρο μας «Αριστοτέλης: Γιατί ο ελεύθερος χρόνος είναι πιο σημαντικός από την εργασία» εξετάζουμε τη σημασία της σχολής στην αριστοτελική σκέψη και τον ρόλο της στη συγκρότηση μιας ολοκληρωμένης ανθρώπινης ζωής.
14. Ο χρόνος δεν είναι μόνο αριθμός: Είναι και προσωπική ιστορία
Όταν κοιτάζουμε πίσω στη ζωή μας, δεν βλέπουμε μια αδιάκοπη ακολουθία από δευτερόλεπτα.
Θυμόμαστε γεγονότα.
Ανθρώπους.
Αποφάσεις.
Απώλειες.
Επιτυχίες.
Μετακινήσεις.
Στιγμές που άλλαξαν κάτι μέσα μας.
Η προσωπική μας ιστορία δεν οργανώνεται αποκλειστικά με βάση τη διάρκεια.
Οργανώνεται και με βάση τη σημασία.
Ένα γεγονός που διήρκεσε λίγα λεπτά μπορεί να παραμείνει στη μνήμη μας για δεκαετίες.
Αντίθετα, μια περίοδος πολλών μηνών μπορεί να αφήσει ελάχιστες διακριτές αναμνήσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μήνες εκείνοι δεν είχαν αξία.
Σημαίνει ότι η μνήμη δεν λειτουργεί ως ουδέτερο χρονόμετρο.
Επιλέγει, ανακατασκευάζει και οργανώνει στοιχεία της εμπειρίας.
Έτσι, η αίσθηση ότι μια χρονιά πέρασε γρήγορα δεν αποτελεί απαραίτητα ακριβή περιγραφή του τρόπου με τον οποίο τη ζήσαμε.
Μπορεί να αποτελεί μια αναδρομική κρίση που επηρεάζεται από όσα θυμόμαστε.
Αυτό είναι ίσως το πιο παράδοξο στοιχείο της ανθρώπινης σχέσης με τον χρόνο.
Δεν ζούμε μόνο μέσα στον χρόνο.
Ζούμε και μέσα στις αναμνήσεις που δημιουργούμε γι’ αυτόν.
15. Τι έχει αποδείξει η επιστήμη και τι παραμένει ανοιχτό;
Η αντίληψη του χρόνου είναι ένα σύνθετο πεδίο, γι’ αυτό χρειάζεται να ξεχωρίσουμε τα δεδομένα από τις ερμηνείες.
Τι υποστηρίζεται από τις έρευνες
- Η υποκειμενική εμπειρία του χρόνου δεν ταυτίζεται πάντοτε με τη φυσική διάρκειά του.
- Η εκτίμηση μιας διάρκειας και η αίσθηση της ταχύτητας με την οποία περνά ο χρόνος αποτελούν διακριτές ψυχολογικές διεργασίες.
- Η προσοχή και τα συναισθήματα μπορούν να επηρεάζουν την εμπειρία της χρονικής ροής.
- Η ρουτίνα μπορεί να επηρεάζει την αναδρομική εκτίμηση της διάρκειας.
- Η πίεση χρόνου σχετίζεται με ορισμένες κρίσεις για το πόσο γρήγορα περνούν χρονικές περίοδοι.
- Ορισμένες μελέτες βρίσκουν συσχέτιση ανάμεσα στην ηλικία και στην αίσθηση της χρονικής επιτάχυνσης, ενώ άλλες δεν βρίσκουν την ίδια σχέση.
Τι δεν έχει αποδειχθεί
- Ότι ο χρόνος περνά υποκειμενικά πιο γρήγορα για όλους τους ανθρώπους όσο μεγαλώνουν.
- Ότι υπάρχει ένα συγκεκριμένο ηλικιακό σημείο μετά το οποίο η εμπειρία του χρόνου επιταχύνεται.
- Ότι η μαθηματική αναλογία ενός έτους προς τη συνολική ηλικία αποτελεί πλήρη επιστημονική εξήγηση.
- Ότι η γήρανση ενός μοναδικού «εσωτερικού ρολογιού» προκαλεί το φαινόμενο.
- Ότι οι νέες εμπειρίες ή ο διαλογισμός μπορούν εγγυημένα να κάνουν τα χρόνια να φαίνονται μεγαλύτερα.
Η επιστημονική αβεβαιότητα δεν μειώνει το ενδιαφέρον του θέματος.
Αντίθετα, δείχνει ότι η ανθρώπινη εμπειρία του χρόνου είναι πολύ πιο πλούσια από μια απλή σχέση ανάμεσα στην ηλικία και στο ημερολόγιο.
Συμπέρασμα: Ίσως δεν χρειαζόμαστε περισσότερο χρόνο, αλλά έναν διαφορετικό τρόπο να τον ζούμε
Ο χρόνος δεν επιταχύνεται επειδή μεγαλώνουμε.
Τα λεπτά εξακολουθούν να έχουν την ίδια φυσική διάρκεια.
Αυτό που μπορεί να αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε, οργανώνουμε και θυμόμαστε τις εμπειρίες μας.
Η ρουτίνα μπορεί να κάνει τις περιόδους να μοιάζουν συντομότερες στη μνήμη.
Η πίεση χρόνου μπορεί να ενισχύει την αίσθηση ότι οι εβδομάδες περνούν βιαστικά.
Τα συναισθήματα και η προσοχή μπορούν να μεταβάλλουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε το παρόν.
Και η ηλικία μπορεί να συνδέεται με ορισμένες από αυτές τις αλλαγές, χωρίς να τις εξηγεί πλήρως.
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πώς θα σταματήσουμε τον χρόνο.
Αυτό δεν μπορούμε να το κάνουμε.
Το ερώτημα είναι πώς θα δημιουργήσουμε μια ζωή που δεν θα μοιάζει, όταν την αναπολούμε, με μια αδιάκριτη ακολουθία από ημέρες που χάθηκαν.
Μια ζωή με εμπειρίες που θυμόμαστε.
Με σχέσεις που έχουν σημασία.
Με χρόνο που δεν αφιερώνεται αποκλειστικά στην προσπάθεια να προλάβουμε το επόμενο καθήκον.
Δεν μπορούμε να προσθέσουμε ώρες στην ημέρα. Μπορούμε, όμως, να αναρωτηθούμε πόση από την ημέρα μας την έχουμε πραγματικά ζήσει.
Και ίσως εκεί να βρίσκεται η πιο ουσιαστική απάντηση στο παράξενο μυστήριο του χρόνου που φαίνεται να περνά όλο και πιο γρήγορα.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί ο χρόνος φαίνεται να περνά πιο γρήγορα όσο μεγαλώνουμε;
Ορισμένες έρευνες συνδέουν αυτή την αίσθηση με την ηλικία, αλλά άλλες δείχνουν ότι η πίεση χρόνου, η ρουτίνα, τα συναισθήματα και η μνήμη παίζουν σημαντικό ρόλο. Δεν υπάρχει μία μοναδική, οριστικά αποδεδειγμένη εξήγηση.
Γιατί τα καλοκαίρια της παιδικής ηλικίας έμοιαζαν μεγαλύτερα;
Μια πιθανή εξήγηση σχετίζεται με την ποικιλία και τη νεωτερικότητα των εμπειριών, που μπορούν να δημιουργούν περισσότερες διακριτές αναμνήσεις. Δεν έχει αποδειχθεί, όμως, ότι αυτός είναι ο μοναδικός λόγος.
Η ρουτίνα κάνει τον χρόνο να περνά πιο γρήγορα;
Η έρευνα δείχνει ότι οι επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες μπορούν να φαίνονται συντομότερες όταν τις θυμόμαστε. Η επίδραση μπορεί να διαφέρει όταν παρακολουθούμε συνειδητά τον χρόνο την ώρα που εκτελούμε μια δραστηριότητα.
Μπορούμε να επιβραδύνουμε την αίσθηση του χρόνου;
Η υποκειμενική εμπειρία του χρόνου επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, αλλά δεν υπάρχει εγγυημένη μέθοδος που να κάνει τα χρόνια να φαίνονται μεγαλύτερα. Η ποικιλία εμπειριών και η μείωση της συνεχούς πίεσης μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμες προσωπικές επιλογές, χωρίς να συνιστούν αποδεδειγμένες τεχνικές επιβράδυνσης.
Ο εγκέφαλος έχει εσωτερικό ρολόι;
Η αντίληψη του χρόνου βασίζεται σε πολλαπλές νευρωνικές διεργασίες. Οι επιστήμονες μελετούν διάφορα μοντέλα χρονισμού, αλλά δεν υπάρχει ένα μοναδικό εγκεφαλικό ρολόι που εξηγεί όλες τις μορφές χρονικής εμπειρίας.
Γιατί ο χρόνος περνά αργά όταν βαριόμαστε;
Η πλήξη και η αυξημένη προσοχή στη διάρκεια μπορούν να κάνουν την αναμονή να φαίνεται μεγαλύτερη. Η εμπειρία αυτή δεν είναι απαραίτητα ίδια με τον τρόπο που θα θυμόμαστε αργότερα την ίδια περίοδο.
Επιστημονική βιβλιογραφία και πρωτογενείς πηγές
1. Wittmann, M., & Lehnhoff, S. (2005).
Age effects in perception of time.
Psychological Reports, 97(3), 921–935.
https://doi.org/10.2466/pr0.97.3.921-935
Πρωτογενής μελέτη 499 συμμετεχόντων, ηλικίας 14–94 ετών, για τη σχέση ηλικίας και υποκειμενικής εμπειρίας του χρόνου.
2. Janssen, S. M. J., Naka, M., & Friedman, W. J. (2013).
Why does life appear to speed up as people get older?
Time & Society, 22(2), 274–290.
https://doi.org/10.1177/0961463X13478052
Πρωτογενής έρευνα 868 συμμετεχόντων για την ηλικία, την πίεση χρόνου και την αναδρομική εκτίμηση διαφορετικών χρονικών περιόδων.
3. Avni-Babad, D., & Ritov, I. (2003).
Routine and the perception of time.
Journal of Experimental Psychology: General, 132(4), 543–550.
https://doi.org/10.1037/0096-3445.132.4.543
Πρωτογενής πειραματική εργασία για την επίδραση της ρουτίνας στην υποκειμενική εκτίμηση διάρκειας.
4. Droit-Volet, S., & Wearden, J. (2016).
Passage of time judgments are not duration judgments: Evidence from a study using experience sampling methodology.
Frontiers in Psychology, 7, 176.
https://doi.org/10.3389/fpsyg.2016.00176
Πρωτογενής μελέτη που διακρίνει την αίσθηση της ροής του χρόνου από την εκτίμηση της διάρκειας και δεν βρίσκει διαφορά ανάμεσα σε νεότερους και μεγαλύτερους ενήλικες ως προς την πρώτη.
5. Droit-Volet, S., et al. (2019).
Time does not fly but slow down in old age.
Time & Society, 28(1).
https://doi.org/10.1177/0961463X16656852
Έρευνα για την εμπειρία του χρόνου σε μεγαλύτερες ηλικίες, που αναδεικνύει τη σημασία των συναισθημάτων και των συνθηκών ζωής. Η εργασία δημοσιεύτηκε διαδικτυακά το 2016.
6. Block, R. A., Zakay, D., & Hancock, P. A. (1998).
Human aging and duration judgments: A meta-analytic review.
Psychology and Aging, 13(4), 584–596.
https://doi.org/10.1037/0882-7974.13.4.584
Μετα-ανάλυση για τις διαφορές ανάμεσα σε νεότερους και μεγαλύτερους ενήλικες στην εκτίμηση χρονικών διαστημάτων.
7. Block, R. A., & Zakay, D. (1997).
Prospective and retrospective duration judgments: A meta-analytic review.
Psychonomic Bulletin & Review, 4(2), 184–197.
https://doi.org/10.3758/BF03209393
Μετα-ανάλυση που εξετάζει τις διαφορές ανάμεσα στην προοπτική και στην αναδρομική εκτίμηση διάρκειας.
8. Wearden, J. H. (2015).
Passage of time judgements.
Consciousness and Cognition, 38, 165–171.
https://doi.org/10.1016/j.concog.2015.06.005
Επιστημονική ανασκόπηση για την υποκειμενική ταχύτητα του χρόνου και τη διάκρισή της από τις εκτιμήσεις διάρκειας.
9. Wittmann, M. (2013).
The inner sense of time: How the brain creates a representation of duration.
Nature Reviews Neuroscience, 14, 217–223.
https://doi.org/10.1038/nrn3452
Επιστημονική ανασκόπηση των νευρωνικών μηχανισμών που σχετίζονται με την αναπαράσταση της διάρκειας.
10. Σενέκας.
De Brevitate Vitae (Περί της συντομίας του βίου).
Πρωτογενής φιλοσοφική πηγή για την ανθρώπινη σχέση με τον χρόνο και τη χρήση του. Χρησιμοποιείται στο άρθρο ως φιλοσοφικό πλαίσιο, όχι ως επιστημονική απόδειξη.
Σημείωση τεκμηρίωσης: Το άρθρο διακρίνει τα πρωτογενή πειραματικά δεδομένα από τις μετα-αναλύσεις, τις θεωρητικές ερμηνείες και τον φιλοσοφικό σχολιασμό. Δεν παρουσιάζει την υποκειμενική επιτάχυνση του χρόνου ως αναπόφευκτο βιολογικό αποτέλεσμα της γήρανσης.
