Γιατί φοβόμαστε τόσο τον θάνατο, ενώ δεν μας τρομάζει καθόλου η εποχή πριν γεννηθούμε; Ο Άρθουρ Σοπενάουερ θέτει ένα από τα πιο παράδοξα ερωτήματα της φιλοσοφίας και επιχειρεί να εξηγήσει γιατί η ζωή, με κάποια βαθύτερη έννοια, δεν εξαντλείται στην ύπαρξη του ατόμου.
Ο άνθρωπος αναρωτιέται εδώ και χιλιάδες χρόνια τι συμβαίνει μετά τον θάνατο. Είναι το τέλος των πάντων; Υπάρχει κάποια μορφή συνέχειας; Ή μήπως η συνείδησή μας σβήνει οριστικά, όπως μια φλόγα που παύει να καίει;
Υπάρχει, ωστόσο, ένα εξίσου σημαντικό ερώτημα που σπάνια μας απασχολεί με την ίδια ένταση: πού βρισκόμασταν πριν γεννηθούμε;
Αυτό το παράδοξο βρίσκεται στην καρδιά των στοχασμών του Γερμανού φιλοσόφου Άρθουρ Σοπενάουερ (1788–1860).
Στο έργο του Ο κόσμος ως βούληση και παράσταση, ο Σοπενάουερ εξετάζει τον φόβο του θανάτου και αμφισβητεί την πεποίθηση ότι η εξαφάνιση της ατομικής μας ύπαρξης ισοδυναμεί αναγκαστικά με την απόλυτη εκμηδένιση της βαθύτερης πραγματικότητας από την οποία προερχόμαστε.
Γιατί φοβόμαστε τον θάνατο, αλλά όχι τον χρόνο πριν γεννηθούμε;
Ας σκεφτούμε κάτι απλό.
Πριν από εκατό ή διακόσια χρόνια, οι περισσότεροι από εμάς δεν υπήρχαμε. Δεν είχαμε όνομα, αναμνήσεις, σκέψεις ή συνείδηση της προσωπικής μας ύπαρξης.
Κι όμως, αυτή η απουσία δεν μας προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία.
Δεν θρηνούμε για τους αιώνες που πέρασαν πριν γεννηθούμε. Δεν αισθανόμαστε ότι στερηθήκαμε κάτι επειδή δεν ζήσαμε στην αρχαία Ελλάδα ή στην Αναγέννηση.
Γιατί, λοιπόν, μας τρομάζει τόσο η προοπτική να επιστρέψουμε σε μια κατάσταση αντίστοιχη με εκείνη που προηγήθηκε της γέννησής μας;
Ο Σοπενάουερ θεωρεί ότι εδώ αποκαλύπτεται μια βαθιά αντίφαση στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ύπαρξή μας.
Αν η ανυπαρξία πριν από τη γέννηση δεν υπήρξε για εμάς κάποια μορφή δυστυχίας, με ποια λογική θεωρούμε ότι η ανυπαρξία μετά τον θάνατο θα αποτελεί αναγκαστικά συμφορά;
Η ερώτηση δεν αποδεικνύει ότι ο θάνατος είναι ασήμαντος. Μας καλεί, όμως, να εξετάσουμε αν ο τρόμος που αισθανόμαστε προέρχεται από τη λογική ή από κάτι βαθύτερο.
Η βούληση για ζωή: Η δύναμη πίσω από τον φόβο του θανάτου
Για να κατανοήσουμε την απάντηση του Σοπενάουερ, πρέπει πρώτα να γνωρίσουμε μια από τις κεντρικές έννοιες της φιλοσοφίας του: τη βούληση για ζωή.
Στην καθημερινή γλώσσα, η λέξη «βούληση» παραπέμπει σε μια συνειδητή απόφαση. Θέλουμε κάτι, το επιλέγουμε και προσπαθούμε να το αποκτήσουμε.
Ο Σοπενάουερ, όμως, χρησιμοποιεί τη λέξη με πολύ βαθύτερη σημασία.
Για εκείνον, η βούληση δεν είναι απλώς η ανθρώπινη επιθυμία. Είναι μια θεμελιώδης, τυφλή και αδιάκοπη ορμή, η οποία εκδηλώνεται σε ολόκληρη τη φύση.
Τη διακρίνουμε στην προσπάθεια των οργανισμών να επιβιώσουν, στην αναπαραγωγή, στην αναζήτηση τροφής και στη διαρκή τάση της ζωής να συνεχίζεται.
Ακόμη και όταν ο άνθρωπος γνωρίζει ότι ο θάνατος είναι αναπόφευκτος, κάτι μέσα του αντιστέκεται σε αυτή τη γνώση.
Μπορούμε να αποδεχτούμε διανοητικά τη θνητότητά μας, αλλά το ένστικτο της αυτοσυντήρησης εξακολουθεί να μας ωθεί να παραμείνουμε ζωντανοί.
Για τον Σοπενάουερ, ο φόβος του θανάτου δεν αποτελεί μόνο αποτέλεσμα της σκέψης. Είναι πρωτίστως έκφραση αυτής της βαθύτερης ορμής.
Δεν φοβόμαστε τον θάνατο μόνο επειδή γνωρίζουμε ότι θα πεθάνουμε. Τον φοβόμαστε επειδή η ίδια η ζωή μέσα μας αντιστέκεται στο τέλος της.
Ο Σοπενάουερ και ο Επίκουρος: Είναι ο θάνατος πραγματικά κακός;
Στην προσπάθειά του να εξετάσει τον φόβο του θανάτου, ο Σοπενάουερ συνομιλεί με μια πολύ παλαιότερη φιλοσοφική παράδοση.
Ο Επίκουρος είχε υποστηρίξει ότι ο θάνατος δεν αποτελεί κάτι που βιώνουμε ως νεκροί.
Όσο ζούμε, ο θάνατος δεν έχει επέλθει. Όταν επέλθει, δεν υπάρχει πλέον το υποκείμενο που θα μπορούσε να τον αισθανθεί.
Από αυτή την άποψη, ο φόβος μιας μελλοντικής κατάστασης στην οποία δεν θα έχουμε καμία εμπειρία φαίνεται δύσκολο να δικαιολογηθεί.
Ο Σοπενάουερ αναγνωρίζει τη δύναμη αυτού του επιχειρήματος, αλλά προχωρά παραπέρα.
Δεν αρκείται στο να υποστηρίξει ότι ο θάνατος δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο προσωπικής εμπειρίας μετά την επέλευσή του.
Θέτει ένα ακόμη βαθύτερο ερώτημα: μήπως αυτό που πραγματικά είμαστε δεν ταυτίζεται ολοκληρωτικά με την προσωπικότητα και τη συνείδησή μας;
Είμαστε μόνο το άτομο που πιστεύουμε ότι είμαστε;
Στην καθημερινή ζωή αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως μια ξεχωριστή προσωπικότητα.
Έχουμε ένα σώμα, μια ιστορία, αναμνήσεις, σχέσεις και επιθυμίες. Όλα αυτά συγκροτούν την αίσθηση της ατομικής μας ταυτότητας.
Ο Σοπενάουερ, ωστόσο, διακρίνει ανάμεσα στον κόσμο όπως εμφανίζεται στη συνείδησή μας και στη βαθύτερη πραγματικότητα που, κατά τη φιλοσοφία του, βρίσκεται πίσω από τα φαινόμενα.
Ο κόσμος των φαινομένων αποτελείται από ξεχωριστά όντα που γεννιούνται, μεταβάλλονται και πεθαίνουν.
Πίσω από αυτή την πολλαπλότητα, ο φιλόσοφος τοποθετεί τη βούληση: μια ενιαία μεταφυσική πραγματικότητα που εκδηλώνεται μέσα από διαφορετικές μορφές ύπαρξης.
Αυτό έχει καθοριστική σημασία για τον τρόπο με τον οποίο κατανοεί τον θάνατο.
Το άτομο είναι θνητό. Η προσωπική του συνείδηση, οι αναμνήσεις και η ιδιαίτερη μορφή της ζωής του έχουν αρχή και τέλος.
Όμως, σύμφωνα με τον Σοπενάουερ, η βούληση που εκδηλώνεται μέσα από αυτό δεν υπόκειται στον χρόνο με τον ίδιο τρόπο.
Επομένως, όταν πεθαίνει ένας άνθρωπος, δεν καταστρέφεται αναγκαστικά η βαθύτερη ουσία της πραγματικότητας που εκδηλωνόταν μέσα από την ύπαρξή του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η προσωπικότητά του συνεχίζει να ζει κάπου αλλού.
Ο Σοπενάουερ δεν υπόσχεται την αθανασία του ατομικού μας εαυτού. Υποστηρίζει ότι η ατομικότητα δεν εξαντλεί τη βαθύτερη φύση της ύπαρξης.
Η φύση δεν ενδιαφέρεται για την αθανασία του ατόμου
Αν παρατηρήσουμε τη φύση, θα διαπιστώσουμε ότι η ζωή και ο θάνατος συνυπάρχουν αδιάκοπα.
Τα φυτά βλασταίνουν και μαραίνονται. Τα έντομα ολοκληρώνουν τον σύντομο κύκλο της ζωής τους. Τα ζώα γεννιούνται, αναπτύσσονται, αναπαράγονται και πεθαίνουν.
Κι όμως, παρά τη συνεχή εξαφάνιση μεμονωμένων οργανισμών, η ζωή εξακολουθεί να εμφανίζεται σε νέες μορφές.
Ο Σοπενάουερ βλέπει σε αυτή τη διαδικασία μια ένδειξη ότι η φύση δεν αποδίδει στο μεμονωμένο άτομο την απόλυτη σημασία που του αποδίδει ο ίδιος ο άνθρωπος.
Για εμάς, ο προσωπικός μας θάνατος αποτελεί το τέλος ενός ολόκληρου κόσμου: του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε και τον βιώνουμε.
Για τη φύση, όμως, η εξαφάνιση ενός οργανισμού εντάσσεται σε μια ευρύτερη διαδικασία γέννησης, φθοράς και ανανέωσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η φύση έχει συνειδητές προθέσεις ή ότι αποφασίζει ποιος θα ζήσει και ποιος θα πεθάνει.
Πρόκειται για έναν φιλοσοφικό τρόπο περιγραφής της αδιάκοπης συνέχειας της ζωής, παρά τη θνητότητα των επιμέρους οργανισμών.
Η φύση δεν διατηρεί αναλλοίωτο το κάθε άτομο. Η ζωή συνεχίζεται μέσα από τη διαρκή εμφάνιση και εξαφάνιση των μορφών της.
Ο θάνατος είναι το τέλος μιας μορφής, όχι αναγκαστικά της βαθύτερης πραγματικότητας
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της σκέψης του Σοπενάουερ.
Συνήθως αντιμετωπίζουμε τη γέννηση ως την απόλυτη αρχή και τον θάνατο ως το απόλυτο τέλος.
Ο φιλόσοφος αμφισβητεί αυτή την αντίληψη.
Η γέννηση και ο θάνατος, υποστηρίζει, ανήκουν στον κόσμο των φαινομένων, δηλαδή στον κόσμο όπως τον αντιλαμβανόμαστε μέσα στον χώρο και τον χρόνο.
Η βούληση, αντίθετα, ως βαθύτερη ουσία της πραγματικότητας, δεν μπορεί να περιγραφεί απλώς με τους ίδιους χρονικούς όρους.
Έτσι, εκείνο που εμφανίζεται ως γέννηση ενός ατόμου είναι η ανάδυση μιας συγκεκριμένης μορφής ζωής.
Και εκείνο που εμφανίζεται ως θάνατος είναι η εξαφάνιση αυτής της μορφής.
Από τη σκοπιά του ατόμου, η διαφορά είναι τεράστια.
Από τη μεταφυσική σκοπιά του Σοπενάουερ, όμως, ούτε η γέννηση δημιουργεί εκ του μηδενός τη βούληση ούτε ο θάνατος την καταστρέφει.
Αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη για να μη μετατρέψουμε τη φιλοσοφία του σε μια απλουστευμένη θεωρία περί προσωπικής αθανασίας.
Τι σημαίνει τελικά ότι υπήρχαμε πριν γεννηθούμε;
Η σκέψη του Σοπενάουερ δεν πρέπει να ερμηνευθεί σαν να ισχυρίζεται ότι πριν από τη γέννησή μας υπήρχε ήδη η σημερινή προσωπικότητά μας.
Δεν υποστηρίζει ότι θυμόμαστε κάποια προηγούμενη ζωή ούτε ότι διαθέτουμε μια ατομική συνείδηση που μετακινείται από σώμα σε σώμα.
Το επιχείρημά του είναι διαφορετικό.
Αν η βαθύτερη ουσία της πραγματικότητας δεν υπόκειται στους περιορισμούς του χρόνου, τότε δεν έχει νόημα να της αποδίδουμε μια αρχή και ένα τέλος όπως κάνουμε με την ατομική ζωή.
Επομένως, το ερώτημα «πού ήμουν πριν γεννηθώ;» αποκτά διαφορετικό νόημα ανάλογα με το τι εννοούμε με τη λέξη «εγώ».
Αν εννοούμε την προσωπικότητα, τις αναμνήσεις και τη συνείδησή μας, τότε η ατομική μας ύπαρξη έχει συγκεκριμένη χρονική αρχή.
Αν, όμως, εννοούμε τη βαθύτερη πραγματικότητα που, σύμφωνα με τον Σοπενάουερ, εκδηλώνεται μέσα από κάθε ζωντανό ον, τότε το ερώτημα δεν μπορεί να απαντηθεί με τους συνηθισμένους όρους της γέννησης και του θανάτου.
Μπορεί αυτή η φιλοσοφία να μας απαλλάξει από τον φόβο του θανάτου;
Ο Σοπενάουερ δεν προσφέρει μια εύκολη παρηγοριά.
Δεν ισχυρίζεται ότι η φιλοσοφική γνώση μπορεί να εξαλείψει αυτομάτως τον φόβο του θανάτου.
Η βούληση για ζωή εξακολουθεί να εκδηλώνεται μέσα μας, ακόμη και όταν η λογική αναγνωρίζει ότι η ατομική μας ύπαρξη είναι προσωρινή.
Μπορούμε, ωστόσο, να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε τον θάνατο.
Αν πάψουμε να θεωρούμε την ατομική μας ταυτότητα ως το μοναδικό μέτρο της πραγματικότητας, ίσως μπορέσουμε να δούμε τη ζωή από μια ευρύτερη προοπτική.
Αυτό δεν ακυρώνει τη θλίψη της απώλειας ούτε μειώνει την αξία της προσωπικής ύπαρξης.
Μας υπενθυμίζει, όμως, ότι ο κόσμος δεν αρχίζει με τη γέννησή μας και δεν τελειώνει με τον θάνατό μας.
Η φιλοσοφία του Σοπενάουερ δεν αποτελεί επιστημονική απόδειξη ότι κάτι από τη συνείδησή μας επιβιώνει μετά τον θάνατο. Είναι μια μεταφυσική ερμηνεία της σχέσης ανάμεσα στο άτομο, τη φύση και την πραγματικότητα.
Η σημασία της βρίσκεται κυρίως στο ότι μας αναγκάζει να αμφισβητήσουμε τις πιο αυτονόητες παραδοχές μας.
Συμπέρασμα: Ίσως φοβόμαστε περισσότερο την απώλεια του εαυτού μας παρά τον ίδιο τον θάνατο
Ο άνθρωπος γνωρίζει ότι θα πεθάνει, αλλά δυσκολεύεται να συμφιλιωθεί με αυτή τη γνώση.
Ο Σοπενάουερ αναζητά την αιτία αυτής της δυσκολίας στη σύγκρουση ανάμεσα στη λογική και στη βούληση για ζωή.
Η λογική μάς λέει ότι ο θάνατος είναι αναπόφευκτος. Η βούληση, όμως, εξακολουθεί να απαιτεί τη συνέχιση της ύπαρξης.
Το ερώτημα για την κατάσταση πριν από τη γέννησή μας αποκαλύπτει πόσο παράδοξος μπορεί να είναι ο φόβος της ανυπαρξίας.
Και η διάκριση ανάμεσα στο άτομο και στη βαθύτερη ουσία του κόσμου μάς καλεί να σκεφτούμε ότι ίσως η πραγματικότητα είναι ευρύτερη από τη σύντομη προσωπική μας ιστορία.
Δεν χρειάζεται να αποδεχτούμε τη μεταφυσική του Σοπενάουερ για να αναγνωρίσουμε τη δύναμη του ερωτήματός του.
Αν δεν μας τρομάζει η αιωνιότητα που προηγήθηκε της γέννησής μας, γιατί μας τρομάζει τόσο η αιωνιότητα που θα ακολουθήσει τον θάνατό μας;
Ίσως η απάντηση να αποκαλύπτει περισσότερα για τον τρόπο που αγαπάμε τη ζωή παρά για τον ίδιο τον θάνατο.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Arthur Schopenhauer, Ο κόσμος ως βούληση και παράσταση, τόμος Β΄, κεφάλαιο 41: «Για τον θάνατο και τη σχέση του με την αφθαρσία της καθαυτό ουσίας μας».
- Arthur Schopenhauer, Πάρεργα και Παραλειπόμενα, τόμος Β΄, «Για τη θεωρία της αφθαρσίας της αληθινής μας ουσίας μέσω του θανάτου».
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, Arthur Schopenhauer: https://plato.stanford.edu/entries/schopenhauer/
- Dale Jacquette, Schopenhauer on Death, στο The Cambridge Companion to Schopenhauer, Cambridge University Press, 1999.
