Μηνάς Αναλυτής
Μέναμε σε μια κατοικία στην ανατολική πλευρά του Βερολίνου. Βλέπαμε ανθρώπινες σκιές να ξεγλιστρούν φοβισμένες όταν έπεφτε η νύχτα. Ακόμα και τις αναπνοές τους νιώθαμε. Τόσο κοντά, αλλά και τόσο μακριά. Τυχαία βρεθήκαμε σε αυτήν τη γειτονιά· θα μπορούσαμε να είχαμε βρεθεί και στη δυτική πλευρά. Ένας δρόμος, η Bernauer Straße, που φαινόταν αδιάφορος, μα θα χώριζε δύο κόσμους τόσο διαφορετικούς.
Από τον δεύτερο όροφο παρατηρούσαμε τη βοή της δυτικής πόλης. Ακόμα και το τι μαγείρευαν οι απέναντι μυρίζαμε. Ούτε εμείς, όμως, ούτε οι «απέναντι» μπορούσαμε να φανταστούμε τις δραματικές εξελίξεις που πλησίαζαν. Φρουροί οπλισμένοι μέχρι τα δόντια, σαν μολυβένια στρατιωτάκια, περιπολούσαν μαζί με σκυλιά που αλυχτούσαν στο παραμικρό ίχνος ανθρώπινης ανάσας. Το σκοτάδι κατάπινε τα μαύρα τους τριχώματα, κάνοντάς τα ακόμα πιο τρομακτικά.
Μέχρι λίγους μήνες πριν, η φυγή δεν ήταν δύσκολη. Παίρναμε το μετρό ή τον σιδηρόδρομο και περνούσαμε στη Δύση. Για να δούμε συγγενείς και φίλους, να τους αγκαλιάσουμε, να ανταλλάξουμε σκέψεις για το μέλλον. Να μας φιλέψουν προϊόντα που στερούμασταν. Και πάντα να νιώθουμε μια μικρή ζήλια για τη ζωή τους.
Η τελευταία φορά που περάσαμε ανενόχλητοι ήταν στις αρχές Αυγούστου του 1961. Επιστρέψαμε με τσάντες γεμάτες αγαθά και με ψυχές γεμάτες ανάσα ελευθερίας. Έστω και για λίγο, είχαμε γευτεί την αφθονία του καπιταλισμού, τις πολύχρωμες βιτρίνες, τη μουσική πανδαισία, το άρωμα ελευθερίας.
Ο μήνας τούτος ήταν ασυνήθιστα θερμός. Μια βαριά ζέστη μάς έκοβε την ανάσα. Η διαπεραστική υγρασία κολλούσε στο δέρμα μας.
Σταγόνες ιδρώτα τύφλωναν τα μάτια μας με ρυθμούς καταιγιστικούς. Δεν προλαβαίναμε να τις σκουπίζουμε. Με τα παράθυρα ορθάνοιχτα στην Bernauer Straße, αναζητούσαμε μια στάλα δροσιάς που δεν ερχόταν. Από τη μια πλευρά, ο δυτικός τομέας φωτεινός, με ζευγάρια στο πάρκο να σφιχταγκαλιάζονται κάτω από τις λεύκες. Από την άλλη, σπίτια που το σκοτάδι τα βούλιαζε. Κάποια από αυτά ακόμη πληγωμένα από τους βομβαρδισμούς. Ανοιχτές πληγές που δύσκολα επουλώνονται στο πέρασμα του χρόνου. Κι εμείς, θεατές μιας παράστασης που εξελισσόταν χωρίς διάλειμμα.
Το παράθυρό μας ήταν σωστό παρατηρητήριο. Βλέπαμε φυγάδες να επιχειρούν το άλμα προς την ελευθερία, φρουρούς να τους καταδιώκουν. Εμείς εδώ αναπνέαμε το σκοτάδι που είχε πλημμυρίσει τα πνευμόνια μας και μας έπνιγε. Οι απέναντι ρουφούσαν με απληστία το φως. Ένας στρατιώτης, μας είπαν, παράτησε ξαφνικά την περιπολία του και δρασκέλισε τα συρματοπλέγματα με το όπλο του. Όλοι θαυμάσαμε το θάρρος του.
Σε λίγο θα ξημέρωνε η 13η Αυγούστου. Όλοι περιμέναμε κάτι δραματικό, αλλά δεν γνωρίζαμε τι. Η ατμόσφαιρα είχε βαρύνει πολύ από τις υποψίες και τις φήμες που μας είχαν περιζώσει. Ξάφνου, από το παράθυρο, είδαμε μια μάζα με στολές να πλημμυρίζει τον δρόμο. Βλοσυρά πρόσωπα, κοφτές προσταγές. Ο διαπεραστικός ήχος μιας σφυρίχτρας έκοβε σαν μαχαίρι την ησυχία της γειτονιάς. Από πίσω, φορτηγά ξεφόρτωναν τσιμεντένιες πλάκες. Οι αναθυμιάσεις έπνιγαν τα σπίτια μας. Ο κύριος Σαμπετάι, γείτονας που είχε γλιτώσει από τους θαλάμους αερίων του Άουσβιτς, με τα μάτια ξεχειλισμένα από φόβο, βρόντηξε το παράθυρο και χάθηκε. Δεν άντεξε την ανάμνηση της εξόντωσης· μια θύμηση οσμής θανάτου πλανήθηκε στο δωμάτιο.
Η χακί μάζα απλώθηκε σαν χείμαρρος. Μαζί της και οικοδόμοι, έμπειροι, με κινήσεις μηχανικές, αλλά συνάμα κάπως νωχελικές. Υπέφεραν κι αυτοί από τη ζέστη, έβγαζαν τα πουκάμισά τους και τα έδεναν στη μέση τους. Στο απέναντι παράθυρο στεκόταν μια νεαρή κοπέλα, σιωπηλή. Βλέποντάς τους, το πρόσωπό της φωτίστηκε για μια στιγμή, υπενθυμίζοντας πως ακόμη κι εδώ, ανάμεσα σε συρματοπλέγματα και τσιμεντένιες πλάκες, το ερωτικό πάθος μπορούσε να υπάρξει, έστω και σαν ψευδαίσθηση, σαν μια ανάσα ελπίδας που γρήγορα, όμως, σβήνει και χάνεται.
Ο κ. Λέμαν, πάντα καλοσυνάτος, κρατώντας ένα μπουκάλι μπύρας Ραντεμπέργκερ, τόλμησε να γνέψει σε έναν από τους εργάτες. «Έλα, έλα για να ξεδιψάσεις», τον προσκάλεσε ευγενικά, μ’ ένα χαμόγελο συμπόνιας, κουνώντας πέρα δώθε το μισοάδειο μπουκάλι. Μα ο φρουρός τον αντιλήφθηκε, ύψωσε το όπλο και τον απείλησε. Το σκοτάδι έπεφτε, κι εμείς νιώθαμε πως κάθε μικρή χειρονομία ανθρωπιάς ή τρυφερότητας μπορούσε να θεωρηθεί έγκλημα.
Ως το σούρουπο, οι τσιμεντόπλακες είχαν ανυψωθεί. «Όρθιες ταφόπλακες» τις είπαμε. Ο δρόμος μας κόπηκε στα δύο, χωρίς επιστροφή. Εμείς στην Ανατολή, ζωντανοί νεκροί, οι συγγενείς και οι φίλοι μας στη Δύση. Επισήμως, το «αντιφασιστικό τείχος προστασίας». Στην πράξη, μια φυλακή.
Ήταν βράδυ χωρίς φεγγάρι, όταν ένα δεκαοκτάχρονο αγόρι προσπάθησε να διαφύγει. Είχε τάξει στο κορίτσι του από την άλλη μεριά ότι θα το έσκαγε και θα ερχόταν να τη βρει. Τα σπίτια τους ήταν αντικριστά και από τα παράθυρα έβλεπαν ο ένας τον άλλον και συνομιλούσαν. Έδιναν υποσχέσεις παντοτινής αγάπης.
Προσπάθησε να αναρριχηθεί σε μια από τις τσιμεντόπλακες σαν ανθρώπινο ερπετό. Μεμιάς, η νύχτα έγινε μέρα από τους προβολείς, που έσκισαν το πυκνό σκοτάδι που είχε απλωθεί απειλητικά. Το διαπεραστικό ούρλιασμα της σειρήνας ξύπνησε μνήμες άλλων εποχών. Λίγα λεπτά μετά, τα αυτόματα τον γάζωσαν. Αιμόφυρτος, έμεινε ώρες εκεί να συλλαβίζει το όνομά της και εκείνη απέναντι να ουρλιάζει σπαραχτικά για βοήθεια. Η φωνή του σιγά σιγά έσβηνε, μα τα μάτια του ήταν σ’ αυτήν καρφωμένα, ώσπου ξεψύχησε, λίγο πριν ανατείλει ο ήλιος.
Bernauer Straße. Ένας δρόμος, δύο κόσμοι. Μια πληγή που κανείς δεν ήξερε πότε θα γιατρευόταν.
