Υπάρχουν στιγμές που δεν μας τρομάζει αυτό που πρόκειται να συμβεί, αλλά όλα όσα θα μπορούσαν να συμβούν. Μπροστά σε μια σημαντική απόφαση, η ελευθερία παύει να μοιάζει με δώρο και γίνεται βάρος. Ο Δανός φιλόσοφος Σαίρεν Κίρκεγκορ είδε σε αυτή την παράξενη ταραχή κάτι βαθύτερο από τον φόβο: τον ίλιγγο που προκαλεί η ίδια η δυνατότητα να επιλέγουμε.
Υπάρχει μια στιγμή πριν από κάθε μεγάλη απόφαση που μοιάζει με σιωπή.
Έχεις μπροστά σου δύο δρόμους.
Ίσως ο ένας οδηγεί σε μια ζωή που γνωρίζεις καλά. Στην ασφάλεια μιας δουλειάς, στη σταθερότητα μιας σχέσης, στην καθημερινότητα που έχεις μάθει να αποκαλείς δική σου.
Ο άλλος οδηγεί κάπου άγνωστα.
Μπορεί να κρύβει μια διαφορετική πόλη, μια νέα αρχή, μια αγάπη, μια αποτυχία, μια εκδοχή του εαυτού σου που δεν έχεις ακόμη συναντήσει.
Κανείς δεν μπορεί να σου αποκαλύψει με βεβαιότητα τι θα συμβεί.
Κανείς δεν μπορεί να ζήσει εκ των προτέρων τη ζωή που θα προκύψει από την επιλογή σου.
Και τότε εμφανίζεται ένα παράξενο συναίσθημα.
Δεν είναι ακριβώς φόβος.
Δεν υπάρχει απαραίτητα κάποιος άμεσος κίνδυνος.
Είναι κάτι πιο αόριστο.
Η αίσθηση ότι μπορείς να κάνεις κάτι. Ότι μπορείς επίσης να μην το κάνεις. Ότι κάθε απόφαση ανοίγει έναν κόσμο και αφήνει κάποιον άλλον πίσω.
Είναι η στιγμή που συνειδητοποιείς πως η ζωή σου δεν είναι απλώς κάτι που σου συμβαίνει. Είναι και κάτι για το οποίο καλείσαι να αποφασίσεις.
Ο Σαίρεν Κίρκεγκορ έδωσε σε αυτή την εμπειρία μία από τις πιο συγκλονιστικές περιγραφές της φιλοσοφίας.
Την ονόμασε ίλιγγο της ελευθερίας.
Ο φιλόσοφος που έστρεψε το βλέμμα στον άνθρωπο
Ο Σαίρεν Άμπιε Κίρκεγκορ (Søren Aabye Kierkegaard) γεννήθηκε στις 5 Μαΐου 1813 στην Κοπεγχάγη και πέθανε στην ίδια πόλη στις 11 Νοεμβρίου 1855.
Έζησε μόλις 42 χρόνια.
Μέσα σε αυτό το σύντομο διάστημα, όμως, δημιούργησε ένα έργο που επηρέασε βαθιά τη φιλοσοφία, τη θεολογία, τη λογοτεχνία και τη μεταγενέστερη υπαρξιακή σκέψη.
Συχνά χαρακτηρίζεται πρόδρομος του υπαρξισμού.
Ο χαρακτηρισμός έχει βάση, αρκεί να θυμόμαστε ότι ο Κίρκεγκορ δεν ανήκε σε κάποιο οργανωμένο υπαρξιστικό κίνημα. Έγραψε δεκαετίες πριν από τον Ζαν-Πολ Σαρτρ και τους άλλους στοχαστές που συνδέθηκαν με αυτόν τον όρο τον 20ό αιώνα.
Η φιλοσοφία του γεννήθηκε μέσα από ένα ιδιαίτερο ερώτημα:
Τι σημαίνει να υπάρχεις ως συγκεκριμένος άνθρωπος;
Όχι ως αφηρημένο παράδειγμα.
Όχι ως μέρος ενός μεγάλου φιλοσοφικού συστήματος.
Αλλά ως ένα πρόσωπο που αγαπά, φοβάται, αμφιβάλλει, επιλέγει, αποτυγχάνει και προσπαθεί να καταλάβει ποιο είναι.
Ο Κίρκεγκορ άσκησε κριτική στην ιδέα ότι μια ολοκληρωμένη θεωρία για την πραγματικότητα μπορεί να αντικαταστήσει το προσωπικό έργο της ύπαρξης.
Μπορεί κάποιος να γνωρίζει πολλά για την ηθική και να δυσκολεύεται να πάρει μια ηθική απόφαση.
Μπορεί να αναλύει την αγάπη και να φοβάται να αγαπήσει.
Μπορεί να κατανοεί φιλοσοφικά την ελευθερία και να παραμένει παράλυτος μπροστά στις δικές του επιλογές.
Η γνώση δεν εξαλείφει αυτομάτως το πρόβλημα του να ζεις.
Και αυτό ήταν ένα από τα κεντρικά ενδιαφέροντα του Δανού φιλοσόφου.
Η έννοια της αγωνίας: Ένα βιβλίο για το ανθρώπινο ενδεχόμενο
Το 1844 δημοσιεύθηκε το έργο Begrebet Angest, γνωστό στα ελληνικά ως «Η έννοια της αγωνίας» και στα αγγλικά ως The Concept of Anxiety.
Το βιβλίο δεν εμφανίστηκε με το όνομα του Κίρκεγκορ ως συγγραφέα.
Υπογράφτηκε από τον Vigilius Haufniensis, ένα από τα λογοτεχνικά και φιλοσοφικά προσωπεία που χρησιμοποιούσε.
Αυτό δεν είναι μια ασήμαντη λεπτομέρεια.
Ο Κίρκεγκορ συνήθιζε να παρουσιάζει διαφορετικές υπαρξιακές οπτικές μέσα από διαφορετικούς ψευδώνυμους συγγραφείς. Δεν πρέπει επομένως να θεωρούμε ότι κάθε πρόταση ενός ψευδωνύμου αποτελεί αυτομάτως μια άμεση, αδιαμεσολάβητη προσωπική δήλωσή του.
Στην Έννοια της αγωνίας, ο Haufniensis επιχειρεί μια ψυχολογικά προσανατολισμένη φιλοσοφική διερεύνηση του προπατορικού αμαρτήματος.
Το θρησκευτικό αυτό πλαίσιο είναι ουσιώδες.
Ο συγγραφέας δεν προσπαθεί απλώς να εξηγήσει γιατί οι άνθρωποι διστάζουν μπροστά σε δύσκολες αποφάσεις.
Εξετάζει πώς είναι δυνατόν ένα ελεύθερο ον να περάσει από την αθωότητα στην ενοχή και πώς η δυνατότητα της επιλογής συνδέεται με την αγωνία.
Μέσα από αυτή τη συζήτηση αναδύεται μια ιδέα που ξεπέρασε τα αρχικά θεολογικά της συμφραζόμενα:
Η αγωνία δεν προέρχεται μόνο από όσα μας απειλούν. Μπορεί να προέρχεται και από όσα είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε.
Ο φόβος έχει αντικείμενο. Η αγωνία έχει δυνατότητες.
Ας φανταστούμε ότι περπατάμε σε ένα σκοτεινό δάσος και ακούμε ξαφνικά έναν απειλητικό θόρυβο.
Μπορεί να φοβηθούμε.
Ο φόβος μας στρέφεται προς κάτι συγκεκριμένο, έστω κι αν δεν γνωρίζουμε ακόμη τι είναι.
Τώρα ας φανταστούμε μια διαφορετική σκηνή.
Βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας σημαντικής αλλαγής.
Μας προσφέρεται μια ευκαιρία που επιθυμούσαμε χρόνια.
Δεν υπάρχει κάποιος που μας απειλεί.
Κανείς δεν μας εμποδίζει να προχωρήσουμε.
Κι όμως, αισθανόμαστε μια βαθιά ταραχή.
Γιατί;
Επειδή η απόφαση μπορεί να αλλάξει τη ζωή μας.
Επειδή δεν γνωρίζουμε ποιοι θα γίνουμε αν την πάρουμε.
Επειδή η δυνατότητα υπάρχει πραγματικά — και η ευθύνη να τη μετατρέψουμε σε πράξη μάς ανήκει.
Αυτή η διάκριση βοηθά να κατανοήσουμε τον Κίρκεγκορ.
Ο φόβος συνδέεται συνήθως με ένα περισσότερο προσδιορισμένο αντικείμενο.
Η υπαρξιακή αγωνία, όπως αναλύεται στο έργο του, συνδέεται με κάτι που δεν έχει ακόμη αποκτήσει συγκεκριμένη μορφή.
Με το δυνατό.
Με αυτό που μπορεί να συμβεί, αλλά δεν έχει συμβεί.
Με την επίγνωση ότι είμαστε ικανοί να πράξουμε.
Ο Κίρκεγκορ δεν διατυπώνει εδώ ένα σύγχρονο κλινικό διαγνωστικό κριτήριο. Η αγωνία του είναι πρωτίστως φιλοσοφική και θεολογική έννοια.
Ωστόσο, η περιγραφή του εξακολουθεί να φωτίζει μια αναγνωρίσιμη ανθρώπινη εμπειρία.
Μερικές φορές δεν φοβόμαστε επειδή δεν έχουμε επιλογές.
Φοβόμαστε ακριβώς επειδή έχουμε.
Ο ίλιγγος μπροστά στην άβυσσο
Σε ένα από τα πιο γνωστά σημεία της Έννοιας της αγωνίας, ο ψευδώνυμος συγγραφέας συγκρίνει την αγωνία με τη ζάλη που μπορεί να αισθανθεί κάποιος κοιτάζοντας προς τα κάτω από ένα μεγάλο ύψος.
Η εικόνα είναι εξαιρετικά δυνατή.
Στέκεσαι στην άκρη ενός γκρεμού.
Μπροστά σου ανοίγεται το κενό.
Κοιτάζεις προς τα κάτω και αισθάνεσαι ίλιγγο.
Από πού προέρχεται αυτή η ζάλη;
Από το βάθος;
Από το βλέμμα σου;
Από τη σχέση ανάμεσα στα δύο;
Στη μεταφορά του Κίρκεγκορ, η αγωνία γεννιέται όταν η ελευθερία αντικρίζει τη δική της δυνατότητα.
Ο άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται μόνο ότι υπάρχει ένας γκρεμός.
Αντιλαμβάνεται επίσης ότι μπορεί να κινηθεί.
Ότι υπάρχει ένα πεδίο δυνατών πράξεων.
Και αυτή η επίγνωση μπορεί να προκαλέσει ίλιγγο.
Δεν χρειάζεται να ερμηνεύσουμε τη μεταφορά ως περιγραφή μιας πραγματικής επιθυμίας να πέσει κανείς από ένα ύψος.
Ο γκρεμός λειτουργεί ως φιλοσοφική εικόνα.
Η άβυσσος είναι το άνοιγμα της δυνατότητας.
Ο ίλιγγος είναι η ταραχή που εμφανίζεται όταν η ελευθερία συνειδητοποιεί τον εαυτό της.
Δεν ζαλιζόμαστε μόνο μπροστά σε αυτό που βρίσκεται έξω από εμάς. Ζαλιζόμαστε και μπροστά σε όσα ανακαλύπτουμε ότι μπορούμε να κάνουμε.
Η δυνατότητα είναι ταυτόχρονα υπόσχεση και απειλή
Η ελευθερία παρουσιάζεται συχνά ως κάτι αποκλειστικά θετικό.
Να μπορούμε να διαλέγουμε.
Να μπορούμε να αλλάζουμε.
Να μπορούμε να ακολουθούμε τον δικό μας δρόμο.
Και πράγματι, χωρίς δυνατότητες, η ανθρώπινη ζωή θα ήταν βαθιά περιορισμένη.
Αλλά κάθε δυνατότητα έχει δύο όψεις.
Μπορεί να πραγματοποιηθεί.
Μπορεί και να αποτύχει.
Μπορεί να μας οδηγήσει σε κάτι όμορφο.
Μπορεί να μας απομακρύνει από κάτι πολύτιμο.
Μπορεί να μας βοηθήσει να γίνουμε αυτό που επιθυμούμε.
Μπορεί επίσης να αποκαλύψει ότι είχαμε παρεξηγήσει τον ίδιο μας τον εαυτό.
Γι’ αυτό η αγωνία δεν είναι πάντοτε απλή αποστροφή προς το άγνωστο.
Στο έργο του Κίρκεγκορ, χαρακτηρίζεται από μια παράδοξη διπλή κίνηση: έλξη και απώθηση μαζί.
Το ενδεχόμενο μας γοητεύει.
Και την ίδια στιγμή μας τρομάζει.
Θέλουμε να ανοίξουμε την πόρτα.
Αλλά φοβόμαστε όσα θα αλλάξουν αν την ανοίξουμε.
Θέλουμε να γνωρίσουμε τον άνθρωπο που θα μπορούσαμε να γίνουμε.
Αλλά διστάζουμε να αποχωριστούμε τον άνθρωπο που ήδη είμαστε.
Αυτή η αντίφαση δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη αδυναμίας.
Μπορεί να είναι έκφραση του γεγονότος ότι καταλαβαίνουμε το βάρος μιας πραγματικής επιλογής.
Η πιο τρομακτική λέξη: «Μπορώ»
Υπάρχουν λέξεις που μοιάζουν αθώες μέχρι να συνειδητοποιήσουμε τι σημαίνουν.
Μία από αυτές είναι το «μπορώ».
Μπορώ να φύγω.
Μπορώ να μείνω.
Μπορώ να αλλάξω επάγγελμα.
Μπορώ να πω την αλήθεια.
Μπορώ να αρνηθώ.
Μπορώ να αρχίσω ξανά.
Κάθε τέτοια δυνατότητα εμπεριέχει ένα παράξενο βάρος.
Όσο δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι, η ευθύνη μας γι’ αυτό είναι περιορισμένη.
Όταν όμως αναγνωρίζουμε ότι μπορούμε, εμφανίζεται ένα νέο ερώτημα:
Τι θα κάνω με αυτή τη δυνατότητα;
Εδώ βρίσκεται μία από τις βαθύτερες πλευρές της σκέψης του Κίρκεγκορ.
Η ελευθερία δεν είναι απλώς η απουσία εμποδίων.
Συνδέεται με την πραγματική δυνατότητα της πράξης και με την ευθύνη που αυτή συνεπάγεται.
Αν οι επιλογές μας ήταν πλήρως προκαθορισμένες, δεν θα αντιμετωπίζαμε το ίδιο υπαρξιακό βάρος.
Όμως ο άνθρωπος του Κίρκεγκορ δεν είναι ένα αντικείμενο που μετακινείται μηχανικά μέσα στον κόσμο.
Είναι ένα ον που καλείται να τοποθετηθεί απέναντι στις δυνατότητές του.
Και η στιγμή αυτής της τοποθέτησης δεν είναι πάντοτε γαλήνια.
Γιατί μερικές φορές προτιμούμε να μην επιλέγουμε;
Υπάρχει μια μορφή αναβολής που δεν μοιάζει με τεμπελιά.
Μοιάζει με προσεκτική σκέψη.
Αναλύουμε όλες τις πιθανότητες.
Συγκρίνουμε τα υπέρ και τα κατά.
Ζητάμε γνώμες.
Αναζητούμε πληροφορίες.
Και ύστερα αναζητούμε ακόμη περισσότερες.
Κάθε φορά που πλησιάζουμε στην απόφαση, εμφανίζεται ένα νέο ερώτημα.
Μήπως υπάρχει καλύτερη επιλογή;
Μήπως δεν έχουμε σκεφτεί κάτι σημαντικό;
Μήπως χρειάζεται να περιμένουμε λίγο ακόμη;
Η σκέψη είναι απαραίτητη.
Αλλά δεν μπορεί πάντοτε να καταργήσει την αβεβαιότητα.
Σε ορισμένες υπαρξιακές αποφάσεις, η αναμονή για απόλυτη βεβαιότητα μπορεί να γίνει ένας τρόπος να αποφεύγουμε την ίδια την επιλογή.
Ο Κίρκεγκορ διερεύνησε επανειλημμένα αυτή την ένταση ανάμεσα στον στοχασμό και στην πράξη.
Στο Είτε–Είτε (Either/Or, 1843), αλλά και στο μεταγενέστερο Τελικό μη επιστημονικό υστερόγραφο (Concluding Unscientific Postscript, 1846), εμφανίζεται με διαφορετικούς τρόπους η ιδέα ότι η ύπαρξη δεν εξαντλείται στην παρατήρηση των δυνατοτήτων της.
Κάποια στιγμή ο άνθρωπος πρέπει να ζήσει.
Και το να ζήσει σημαίνει ότι δεν μπορεί να παραμείνει επ’ άπειρον θεατής όλων των πιθανών ζωών του.
Όταν κάθε επιλογή σημαίνει και μια απώλεια
Σκεφτείτε έναν άνθρωπο που βρίσκεται μπροστά σε δύο επαγγελματικές διαδρομές.
Η πρώτη προσφέρει σταθερότητα, ασφάλεια και προβλεψιμότητα.
Η δεύτερη συνδέεται με μια βαθιά προσωπική επιθυμία, αλλά συνοδεύεται από αβεβαιότητα.
Δεν υπάρχει αντικειμενικός κανόνας που να μπορεί να αποφασίσει πάντοτε στη θέση του.
Ακόμη κι αν εξετάσει προσεκτικά όλα τα δεδομένα, κάτι θα παραμείνει άγνωστο.
Πώς θα αισθάνεται ύστερα από πέντε χρόνια;
Ποια σχέση θα έχει με τον εαυτό του;
Ποια ευκαιρία θα αποδειχθεί ουσιαστικότερη;
Η δυσκολία δεν βρίσκεται μόνο στο ενδεχόμενο να κάνει λάθος.
Βρίσκεται και στο γεγονός ότι, επιλέγοντας έναν δρόμο, αφήνει κάποιον άλλον αβίωτο.
Κάθε πραγματική επιλογή περιορίζει τις ανοιχτές δυνατότητες.
Δεν μπορούμε να ζήσουμε ταυτόχρονα όλες τις πιθανές εκδοχές της ζωής μας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε απόφαση είναι τραγική.
Σημαίνει όμως ότι η ελευθερία δεν είναι μια ατελείωτη συλλογή από ανοιχτές πόρτες.
Αποκτά πραγματικό περιεχόμενο όταν περνάμε από κάποια από αυτές.
Και τότε οι υπόλοιπες παύουν, τουλάχιστον προσωρινά, να είναι η δική μας πραγματικότητα.
Το άλμα: Γιατί δεν αρκεί πάντα η βεβαιότητα
Μια από τις πιο γνωστές έννοιες που συνδέονται με τη σκέψη του Κίρκεγκορ είναι το άλμα.
Στην Έννοια της αγωνίας, το άλμα συνδέεται ειδικά με τη μετάβαση από τη δυνατότητα στην πραγματικότητα της ενοχής.
Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η αμαρτία δεν μπορεί να παραχθεί ως αναγκαίο αποτέλεσμα μιας ψυχολογικής εξήγησης.
Αν μπορούσαμε να εξηγήσουμε πλήρως γιατί ένα πρόσωπο έπραξε κάτι, σαν η πράξη να ήταν αναπόφευκτη, θα χάναμε κάτι από την έννοια της ελευθερίας και της ευθύνης.
Το άλμα εκφράζει αυτή την ασυνέχεια.
Δεν είναι ένα απλό λογικό συμπέρασμα.
Δεν είναι το τελευταίο βήμα μιας εξίσωσης.
Είναι η μετάβαση στην πράξη, την οποία δεν μπορούμε να καταργήσουμε με μια αλυσίδα αναγκαίων αιτιών.
Στη μεταγενέστερη πρόσληψη του Κίρκεγκορ, το «άλμα πίστης» έγινε ιδιαίτερα γνωστό.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή: η φράση αυτή χρησιμοποιείται συχνά σήμερα ως γενικό σύνθημα για το να παίρνουμε ρίσκα, ενώ η σκέψη του Κίρκεγκορ έχει πολύ συγκεκριμένο χριστιανικό και φιλοσοφικό περιεχόμενο.
Δεν υποστήριζε απλώς ότι πρέπει να ενεργούμε παρορμητικά.
Ούτε ότι κάθε απόφαση που παίρνουμε χωρίς αρκετά στοιχεία είναι θαρραλέα.
Το ζήτημα είναι βαθύτερο.
Υπάρχουν αποφάσεις στις οποίες η θεωρητική γνώση δεν μπορεί να αντικαταστήσει την προσωπική συμμετοχή.
Μπορούμε να γνωρίζουμε πολλά για την αγάπη χωρίς να έχουμε αποφασίσει αν θα δεσμευτούμε σε μια σχέση.
Μπορούμε να μελετάμε επί χρόνια την ηθική χωρίς να έχουμε αποφασίσει πώς θα πράξουμε όταν η ευθύνη μάς αφορά άμεσα.
Η ζωή απαιτεί περισσότερα από σωστές περιγραφές.
Απαιτεί να υπάρχουμε μέσα σε όσα επιλέγουμε.
Δεν είμαστε μόνο όσα είμαστε. Είμαστε και όσα μπορούμε να γίνουμε.
Στο έργο Η ασθένεια προς θάνατον (The Sickness Unto Death, 1849), που δημοσιεύθηκε με το ψευδώνυμο Anti-Climacus, ο ανθρώπινος εαυτός περιγράφεται ως μια σύνθεση αντιθέσεων.
Του πεπερασμένου και του απείρου.
Του προσωρινού και του αιώνιου.
Της αναγκαιότητας και της δυνατότητας.
Αυτές οι έννοιες δεν αποτελούν απλώς μια αφηρημένη φιλοσοφική άσκηση.
Αφορούν την ίδια τη δομή της ανθρώπινης ύπαρξης.
Υπάρχουν πράγματα που δεν επιλέξαμε.
Το παρελθόν μας.
Την εποχή στην οποία γεννηθήκαμε.
Πολλά από τα χαρακτηριστικά και τις συνθήκες που διαμόρφωσαν τη ζωή μας.
Αυτή είναι η πλευρά της αναγκαιότητας.
Υπάρχουν όμως και δυνατότητες.
Πράγματα που μπορούμε να αλλάξουμε.
Σχέσεις που μπορούμε να οικοδομήσουμε.
Αποφάσεις που μπορούμε να πάρουμε.
Αυτή είναι η πλευρά του δυνατού.
Ο Κίρκεγκορ δεν παρουσιάζει τον άνθρωπο ως ένα παντοδύναμο ον που μπορεί να γίνει οτιδήποτε φανταστεί.
Η ανθρώπινη ελευθερία υπάρχει μέσα σε πραγματικά όρια.
Και η ύπαρξή μας απαιτεί να σχετιστούμε με τις δυνατότητές μας χωρίς να αρνούμαστε τις συνθήκες που μας συγκροτούν.
Το να ζεις αποκλειστικά μέσα σε φανταστικές δυνατότητες μπορεί να γίνει μια μορφή απελπισίας.
Το να θεωρείς, αντίθετα, ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει μπορεί να γίνει μια άλλη.
Ανάμεσα σε αυτές τις δύο ακραίες στάσεις βρίσκεται το δύσκολο έργο του να γίνεσαι ο εαυτός σου.
Ο άνθρωπος που ζει όλες τις ζωές εκτός από τη δική του
Υπάρχει μια παράξενη παγίδα στην ατελείωτη φαντασία.
Μπορούμε να οραματιζόμαστε μια διαφορετική ζωή τόσο έντονα, ώστε να ξεχνάμε να ζήσουμε την πραγματική.
Φανταζόμαστε ότι κάποτε θα γράψουμε ένα βιβλίο.
Ότι κάποτε θα ταξιδέψουμε.
Ότι κάποτε θα πούμε σε κάποιον αυτό που αισθανόμαστε.
Ότι κάποτε θα αλλάξουμε πορεία.
Κρατάμε τις δυνατότητες ανοιχτές επειδή φοβόμαστε πως, αν τις πραγματοποιήσουμε, θα χάσουν την τελειότητα που έχουν μέσα στη φαντασία μας.
Ένα βιβλίο που δεν γράφτηκε ποτέ δεν μπορεί να δεχθεί κριτική.
Μια αγάπη που δεν εκφράστηκε ποτέ δεν μπορεί να απορριφθεί.
Ένα όνειρο που δεν δοκιμάστηκε ποτέ δεν μπορεί να αποτύχει.
Μπορεί όμως και να μη γίνει ποτέ πραγματικότητα.
Στην Ασθένεια προς θάνατον, ο Anti-Climacus αναλύει μια μορφή απελπισίας στην οποία ο άνθρωπος χάνεται μέσα στην απεριόριστη δυνατότητα, απομακρυνόμενος από την αναγκαιότητα και τη συγκεκριμένη πραγματικότητα.
Η σκέψη αυτή προσφέρει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα οπτική στη σύγχρονη αναβλητικότητα.
Δεν πρόκειται για τον ισχυρισμό ότι κάθε αναβολή αποτελεί υπαρξιακή απελπισία.
Ούτε ότι κάθε άνθρωπος που δυσκολεύεται να αποφασίσει αποφεύγει συνειδητά την ευθύνη.
Πρόκειται για μια φιλοσοφική δυνατότητα:
Μερικές φορές προστατεύουμε τόσο πολύ τις πιθανές ζωές μας, ώστε δεν επιτρέπουμε σε καμία να γίνει η ζωή μας.
Η ελευθερία στην εποχή των ατελείωτων επιλογών
Ο Κίρκεγκορ δεν γνώρισε τον κόσμο των εφαρμογών γνωριμιών, των κοινωνικών δικτύων ή των αμέτρητων επαγγελματικών διαδρομών που παρουσιάζονται μπροστά μας καθημερινά.
Δεν μπορούμε επομένως να ισχυριστούμε ότι περιέγραψε άμεσα τα προβλήματα της ψηφιακής εποχής.
Μπορούμε, όμως, να χρησιμοποιήσουμε τη φιλοσοφία του για να τα εξετάσουμε.
Σήμερα συχνά αντιμετωπίζουμε τη ζωή ως ένα ατελείωτο σύνολο δυνατοτήτων.
Μπορούμε να συγκρίνουμε την πορεία μας με χιλιάδες άλλες.
Να δούμε ανθρώπους που ζουν σε διαφορετικές χώρες.
Που ακολουθούν διαφορετικά επαγγέλματα.
Που δημιουργούν διαφορετικές σχέσεις.
Που φαίνεται να έχουν επιλέξει καλύτερα.
Η σύγκριση μπορεί να γεννά ένα αίσθημα αμφιβολίας ακόμη και για αποφάσεις που κάποτε μας ικανοποιούσαν.
Μήπως υπάρχει μια καλύτερη ζωή κάπου αλλού;
Μήπως χάσαμε μια σημαντική ευκαιρία;
Μήπως επιλέξαμε πολύ νωρίς;
Μήπως πρέπει να περιμένουμε λίγο ακόμη;
Ο ίλιγγος της ελευθερίας αποκτά εδώ μια σύγχρονη διάσταση.
Δεν σχετίζεται μόνο με την έλλειψη βεβαιότητας.
Σχετίζεται και με την αδιάκοπη παρουσία εναλλακτικών δυνατοτήτων.
Η φιλοσοφική ερώτηση δεν είναι αν πρέπει να περιορίσουμε μηχανικά τις επιλογές μας.
Είναι αν μπορούμε να αποκτήσουμε μια ουσιαστική σχέση με όσα επιλέγουμε, χωρίς να στοιχειωνόμαστε διαρκώς από όλα όσα δεν επιλέξαμε.
Το θάρρος δεν είναι η απουσία αγωνίας
Συχνά πιστεύουμε ότι ένας αποφασιστικός άνθρωπος είναι εκείνος που δεν φοβάται.
Ότι οι σημαντικές αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται μόνο όταν αισθανόμαστε απόλυτη σιγουριά.
Ότι η αμφιβολία αποτελεί ένδειξη πως κάτι δεν πάει καλά.
Η φιλοσοφία του Κίρκεγκορ μας επιτρέπει να αμφισβητήσουμε αυτή την εικόνα.
Αν η αγωνία συνδέεται με τη δυνατότητα και την ελευθερία, τότε η παρουσία της δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι έχουμε επιλέξει λανθασμένα.
Μπορεί απλώς να δείχνει ότι αντιλαμβανόμαστε τη σοβαρότητα μιας απόφασης.
Ότι καταλαβαίνουμε πως δεν πρόκειται για μια ασήμαντη κίνηση.
Ότι κάτι πραγματικό διακυβεύεται.
Αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να αγνοούμε το άγχος ή να αντιμετωπίζουμε κάθε έντονη ψυχική δυσφορία ως φιλοσοφικό μάθημα.
Οι αγχώδεις διαταραχές αποτελούν πραγματικές καταστάσεις υγείας και δεν εξηγούνται ούτε αντιμετωπίζονται επαρκώς από μια υπαρξιακή θεωρία.
Η αγωνία του Κίρκεγκορ είναι διαφορετική έννοια από μια σύγχρονη κλινική διάγνωση.
Ωστόσο, στο φιλοσοφικό επίπεδο, η σκέψη του προσφέρει μια σημαντική μετατόπιση.
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε να εξαφανιστεί κάθε αβεβαιότητα για να αναγνωρίσουμε ότι μια επιλογή μπορεί να έχει αξία.
Μερικές φορές η αβεβαιότητα αποτελεί μέρος του γεγονότος ότι είμαστε ελεύθεροι.
Μπορούμε να μάθουμε από την αγωνία;
Στο τελευταίο κεφάλαιο της Έννοιας της αγωνίας, ο Haufniensis εξετάζει την αγωνία ως κάτι που μπορεί να αποκτήσει παιδευτική σημασία μέσα από την πίστη.
Η ιδέα δεν είναι ότι η αγωνία είναι ευχάριστη.
Ούτε ότι πρέπει να την αναζητούμε.
Στο χριστιανικό πλαίσιο του έργου, η συνάντηση με τη δυνατότητα μπορεί να διδάξει στον άνθρωπο τα όρια της αυτάρκειάς του και να τον οδηγήσει σε μια βαθύτερη σχέση με την πίστη.
Αυτή η διάσταση δεν πρέπει να αφαιρεθεί αν θέλουμε να παρουσιάσουμε πιστά τον Κίρκεγκορ.
Για εκείνον, η ελευθερία δεν είναι απλώς η ανεξάρτητη αυτοδημιουργία ενός ανθρώπου που δεν οφείλει τίποτα σε κανέναν.
Η σχέση με τον Θεό είναι κεντρική στην κατανόηση του εαυτού και της ανθρώπινης ύπαρξης.
Ένας σύγχρονος αναγνώστης μπορεί να μη συμμερίζεται αυτή τη θρησκευτική θέση.
Μπορεί, όμως, να αναγνωρίσει το ερώτημα που την περιβάλλει:
Πώς στεκόμαστε απέναντι σε έναν κόσμο όπου δεν μπορούμε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων όλα τα αποτελέσματα των πράξεών μας;
Πώς αναλαμβάνουμε ευθύνη χωρίς να φανταζόμαστε ότι ελέγχουμε τα πάντα;
Και πώς μαθαίνουμε να ζούμε με το γεγονός ότι η ελευθερία μας δεν συνοδεύεται από εγγυήσεις;
Αυτές οι ερωτήσεις παραμένουν ανοιχτές ακόμη και έξω από το θρησκευτικό πλαίσιο στο οποίο διατυπώθηκαν αρχικά.
Το παράδοξο: Για να γίνεις ο εαυτός σου, πρέπει να διακινδυνεύσεις
Υπάρχει μια βαθιά αντίφαση στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τις αποφάσεις.
Θέλουμε να γνωρίζουμε ποιοι είμαστε πριν επιλέξουμε.
Θέλουμε να είμαστε βέβαιοι ότι ένας δρόμος μας ταιριάζει πριν τον ακολουθήσουμε.
Θέλουμε να έχουμε ήδη γίνει ο άνθρωπος που θα μπορούσε να πάρει τη σωστή απόφαση.
Αλλά πολλές φορές γνωρίζουμε τον εαυτό μας ακριβώς μέσα από όσα επιλέγουμε.
Δεν μπορούμε να ανακαλύψουμε πλήρως τι σημαίνει για εμάς μια σχέση χωρίς να μπούμε πραγματικά σε αυτήν.
Δεν μπορούμε να μάθουμε τι σημαίνει να αφιερωθούμε σε μια δημιουργική προσπάθεια χωρίς να αναλάβουμε το ενδεχόμενο της αποτυχίας.
Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε όλες τις συνέπειες μιας απόφασης πριν αυτή αποκτήσει θέση μέσα στον χρόνο.
Η ελευθερία μάς αναγκάζει να υπάρχουμε χωρίς να έχουμε ολοκληρωμένες απαντήσεις.
Και αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο στοιχείο της.
Δεν μας επιτρέπει να είμαστε μόνο παρατηρητές.
Μας καλεί να συμμετέχουμε.
Να αναλάβουμε μια κατεύθυνση.
Να δεχτούμε ότι η ζωή μας δεν θα περιλαμβάνει όλες τις δυνατές ζωές.
Και να κατανοήσουμε ότι το να γίνουμε ο εαυτός μας δεν είναι μια διαδικασία που ολοκληρώνεται μέσα στη σκέψη.
Είναι κάτι που συμβαίνει και μέσα στην πράξη.
Ο ίλιγγος της ελευθερίας δεν είναι το τέλος της διαδρομής
Ο Κίρκεγκορ δεν μας προσφέρει μια εύκολη συνταγή για να παίρνουμε αποφάσεις.
Δεν μας λέει ποιο επάγγελμα να διαλέξουμε.
Ποια σχέση να κρατήσουμε.
Πότε να φύγουμε.
Πότε να μείνουμε.
Ούτε υπόσχεται ότι, αν ακολουθήσουμε τη φιλοσοφία του, θα πάψουμε να αμφιβάλλουμε.
Μας φέρνει αντιμέτωπους με κάτι πολύ πιο απαιτητικό.
Με την ίδια τη δυνατότητα να επιλέγουμε.
Με το γεγονός ότι η ανθρώπινη ζωή δεν είναι ένα έργο που παρακολουθούμε από ασφαλή απόσταση.
Είναι ένα έργο στο οποίο συμμετέχουμε χωρίς να γνωρίζουμε εκ των προτέρων το τέλος.
Και ίσως γι’ αυτό ο ίλιγγος της ελευθερίας είναι τόσο βαθιά ανθρώπινος.
Γιατί κάθε φορά που στεκόμαστε μπροστά σε μια σημαντική απόφαση, δεν κοιτάζουμε μόνο προς το μέλλον.
Κοιτάζουμε και προς τον εαυτό μας.
Προς τις δυνατότητές μας.
Προς όσα θα μπορούσαμε να γίνουμε.
Προς τις ζωές που δεν θα ζήσουμε.
Και προς τη μία ζωή που, τελικά, καλούμαστε να ζήσουμε.
Ίσως η ελευθερία να μας προκαλεί ίλιγγο όχι επειδή είναι ένα βάρος που δεν αντέχουμε, αλλά επειδή μας αποκαλύπτει κάτι που συχνά προσπαθούμε να ξεχάσουμε: ότι δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς να πάρουμε θέση απέναντι στην ίδια μας την ύπαρξη.
Συχνές ερωτήσεις
Τι σημαίνει ο «ίλιγγος της ελευθερίας» στον Κίρκεγκορ;
Είναι η μεταφορά με την οποία ο ψευδώνυμος συγγραφέας Vigilius Haufniensis, στο έργο Η έννοια της αγωνίας (1844), συνδέει την αγωνία με την επίγνωση της ανθρώπινης δυνατότητας και ελευθερίας.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον φόβο και στην αγωνία;
Ο φόβος στρέφεται συνήθως προς έναν πιο συγκεκριμένο κίνδυνο. Η υπαρξιακή αγωνία στον Κίρκεγκορ συνδέεται με το ακαθόριστο πεδίο των δυνατοτήτων και με την ελευθερία που τις καθιστά πραγματικές.
Γιατί η ελευθερία μπορεί να μας τρομάζει;
Επειδή η δυνατότητα επιλογής συνοδεύεται από αβεβαιότητα και ευθύνη. Δεν μπορούμε πάντοτε να γνωρίζουμε όλες τις συνέπειες μιας απόφασης πριν την πάρουμε.
Τι είναι το «άλμα» στον Κίρκεγκορ;
Στην Έννοια της αγωνίας, το ποιοτικό άλμα αφορά τη μετάβαση από τη δυνατότητα στην πραγματικότητα της ενοχής, η οποία δεν εξηγείται ως αναγκαίο ψυχολογικό αποτέλεσμα. Η έννοια συνδέεται ευρύτερα με το πρόβλημα της ελευθερίας και της πίστης στο έργο του.
Πίστευε ο Κίρκεγκορ ότι μπορούμε να γίνουμε οτιδήποτε θέλουμε;
Όχι. Η σκέψη του αναγνωρίζει τόσο τη δυνατότητα όσο και την αναγκαιότητα. Ο ανθρώπινος εαυτός δεν δημιουργείται μέσα σε απεριόριστη ελευθερία, ανεξάρτητα από τις πραγματικές συνθήκες της ύπαρξής του.
Είναι η υπαρξιακή αγωνία το ίδιο με μια αγχώδη διαταραχή;
Όχι. Η υπαρξιακή αγωνία είναι φιλοσοφική έννοια. Οι αγχώδεις διαταραχές αποτελούν κλινικές καταστάσεις που απαιτούν διαφορετική επιστημονική προσέγγιση.
Πηγές και βιβλιογραφία
Πρωτογενείς φιλοσοφικές πηγές
1. Kierkegaard, Søren — μέσω του ψευδωνύμου Vigilius Haufniensis (1844). Begrebet Angest — «Η έννοια της αγωνίας».
Η βασική πηγή του άρθρου. Ιδιαίτερη έμφαση στο Κεφάλαιο Ι, §5, όπου εμφανίζεται η μεταφορά του ιλίγγου της ελευθερίας, και στο Κεφάλαιο V, για την παιδευτική διάσταση της αγωνίας μέσα από την πίστη.
Αγγλική μετάφραση: The Concept of Anxiety, μετάφραση Reidar Thomte και Albert B. Anderson, Princeton University Press, 1980.
2. Kierkegaard, Søren — μέσω του ψευδωνύμου Anti-Climacus (1849). Sygdommen til Døden — «Η ασθένεια προς θάνατον».
Κεντρικό έργο για τη σχέση του εαυτού με τη δυνατότητα, την αναγκαιότητα και την απελπισία.
Αγγλική μετάφραση: The Sickness Unto Death, μετάφραση Howard V. Hong και Edna H. Hong, Princeton University Press, 1980.
3. Kierkegaard, Søren — μέσω ψευδώνυμων συγγραφέων (1843). Enten–Eller — «Είτε–Είτε».
Ιδιαίτερα σημαντικό το δεύτερο μέρος, όπου αναπτύσσεται η ηθική σημασία της επιλογής και της δέσμευσης.
Αγγλική μετάφραση: Either/Or, τόμοι I–II, μετάφραση Howard V. Hong και Edna H. Hong, Princeton University Press, 1987.
4. Kierkegaard, Søren — μέσω του ψευδωνύμου Johannes Climacus (1846). Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift — «Τελικό μη επιστημονικό υστερόγραφο».
Για την υποκειμενικότητα, την ύπαρξη, τη σχέση στοχασμού και προσωπικής δέσμευσης.
Αγγλική μετάφραση: Concluding Unscientific Postscript to Philosophical Fragments, μετάφραση Howard V. Hong και Edna H. Hong, Princeton University Press, 1992.
Ακαδημαϊκές πηγές και ερμηνευτικά βοηθήματα
5. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Søren Kierkegaard.
https://plato.stanford.edu/entries/kierkegaard/
Ακαδημαϊκή επισκόπηση της σκέψης του Κίρκεγκορ, της αγωνίας, της ελευθερίας, της απελπισίας και της σημασίας των ψευδωνύμων.
6. Internet Encyclopedia of Philosophy — Søren Kierkegaard.
Παρουσίαση της ιστορικής διαδρομής του φιλοσόφου και των βασικών έργων του.
7. Kosch, Michelle (2006). Freedom and Reason in Kant, Schelling, and Kierkegaard. Oxford University Press.
Εξειδικευμένη μελέτη για τη σχέση της έννοιας της ελευθερίας στον Κίρκεγκορ με τις φιλοσοφικές συζητήσεις της εποχής του.
8. Rudd, Anthony (2012). Self, Value, and Narrative: A Kierkegaardian Approach. Oxford University Press.
Ερμηνευτική μελέτη για τον εαυτό, την ταυτότητα και την προσωπική διαμόρφωση στη σκέψη του Κίρκεγκορ.
Σημείωση τεκμηρίωσης: Το άρθρο διακρίνει τις πρωτογενείς θέσεις των ψευδώνυμων συγγραφέων του Κίρκεγκορ από τις σύγχρονες εφαρμογές τους σε ζητήματα όπως η αναβλητικότητα, οι επαγγελματικές επιλογές και η ψηφιακή ζωή. Οι τελευταίες αποτελούν φιλοσοφικές αναγνώσεις, όχι ιστορικές αναφορές του ίδιου του στοχαστή.





