Ένας γέρος με τρομαγμένα μάτια αναδύεται μέσα από το σκοτάδι. Σφίγγει στα χέρια του ένα ακρωτηριασμένο σώμα και το καταβροχθίζει. Δεν υπάρχει ηρωισμός, ούτε θεϊκό μεγαλείο. Μόνο φόβος, βία και μια σχεδόν αβάσταχτη αίσθηση απελπισίας. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Φρανθίσκο Γκόγια δημιούργησε μια σειρά από έργα που μοιάζουν να κοιτάζουν κατάματα τις πιο σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης ύπαρξης. Δύο αιώνες αργότερα, εξακολουθούν να μας στοιχειώνουν.
Ένας πίνακας που δεν θέλουμε να κοιτάξουμε — αλλά δεν μπορούμε να αγνοήσουμε
Υπάρχουν έργα τέχνης που μας προσκαλούν να πλησιάσουμε.
Μας γοητεύουν με την ομορφιά τους, με την αρμονία των χρωμάτων ή με τη δεξιοτεχνία του δημιουργού τους.
Υπάρχουν όμως και έργα που προκαλούν μια εντελώς διαφορετική αντίδραση.
Μας αναστατώνουν.
Μας κάνουν να αισθανόμαστε άβολα.
Μας αναγκάζουν να αντιμετωπίσουμε εικόνες που θα προτιμούσαμε να αποφύγουμε.
Ο «Κρόνος που καταβροχθίζει τον γιο του», του Ισπανού ζωγράφου Φρανθίσκο Γκόγια, ανήκει σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία.
Μπροστά σε ένα σχεδόν απόλυτο σκοτάδι, μια γιγαντιαία ανθρώπινη μορφή κρατά ένα ακρωτηριασμένο σώμα.
Τα μάτια της είναι ορθάνοιχτα.
Το στόμα της βυθίζεται στη σάρκα.
Τα δάχτυλα σφίγγουν το θύμα με μια δύναμη που μοιάζει απελπισμένη.
Δεν βλέπουμε έναν θεό με την επιβλητικότητα της κλασικής μυθολογίας.
Βλέπουμε ένα πλάσμα που μοιάζει να έχει χάσει κάθε έλεγχο.
Το πιο ανατριχιαστικό στοιχείο δεν είναι απαραίτητα η πράξη της βίας.
Είναι το βλέμμα.
Ο Κρόνος δεν μοιάζει θριαμβευτής.
Μοιάζει τρομοκρατημένος.
Σαν να διαπράττει κάτι φρικτό επειδή φοβάται κάτι ακόμη περισσότερο.
Και τότε γεννιέται ένα ερώτημα.
Τι είναι αυτό που μπορεί να οδηγήσει κάποιον να καταστρέψει ακόμη και όσα θα έπρεπε να αγαπά;
Η απάντηση μάς οδηγεί από την αρχαία μυθολογία στην ιστορία της Ισπανίας, από την πολιτική εξουσία στον ανθρώπινο φόβο και από την παραδοσιακή ζωγραφική σε έναν από τους πιο ανησυχητικούς κόσμους που δημιούργησε ποτέ καλλιτέχνης.
Ποιος ήταν ο Φρανθίσκο Γκόγια;
Ο Φρανθίσκο Χοσέ ντε Γκόγια ι Λουθιέντες γεννήθηκε το 1746 στο Φουεντετόδος της Ισπανίας.
Η καλλιτεχνική του πορεία ξεκίνησε μέσα σε ένα περιβάλλον πολύ διαφορετικό από εκείνο που υποδηλώνουν οι «Μαύροι Πίνακες».
Στα πρώτα στάδια της σταδιοδρομίας του εργάστηκε σε θρησκευτικές παραγγελίες και σε σχέδια για ταπισερί, ενώ αργότερα αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους ζωγράφους της ισπανικής αυλής.
Το 1789 διορίστηκε ζωγράφος της βασιλικής αυλής και το 1799 απέκτησε τον τίτλο του πρώτου αυλικού ζωγράφου.
Ζωγράφισε βασιλείς, αριστοκράτες και ισχυρές προσωπικότητες της εποχής του.
Γνώριζε τις συμβάσεις της επίσημης τέχνης.
Ήξερε να δημιουργεί πορτρέτα που αναδείκνυαν την κοινωνική θέση και την παρουσία των προσώπων.
Ωστόσο, ακόμη και στα αυλικά έργα του, η ματιά του δεν ήταν πάντοτε κολακευτική.
Ο Γκόγια παρατηρούσε τους ανθρώπους με μια ιδιαίτερη οξυδέρκεια.
Δεν ενδιαφερόταν μόνο για τα ενδύματα, τους τίτλους και τα σύμβολα εξουσίας.
Τον απασχολούσε η ανθρώπινη μορφή πίσω από αυτά.
Σταδιακά, η τέχνη του απέκτησε μια εντονότερη κριτική διάσταση.
Η κοινωνική υποκρισία, η δεισιδαιμονία, η σκληρότητα και η κατάχρηση εξουσίας άρχισαν να εμφανίζονται όλο και πιο έντονα στα έργα του.
Το 1799 δημοσίευσε τη σειρά χαρακτικών «Los Caprichos», μια αιχμηρή σάτιρα των ανθρώπινων αδυναμιών και των κοινωνικών αντιφάσεων.
Σε ένα από τα διασημότερα χαρακτικά της σειράς, το «Ο ύπνος της λογικής γεννά τέρατα», ένας άνθρωπος έχει αποκοιμηθεί πάνω σε ένα γραφείο.
Γύρω του εμφανίζονται νυχτερίδες, κουκουβάγιες και άλλα πλάσματα.
Η εικόνα συνδέει την ανθρώπινη φαντασία με την απειλή του παραλογισμού.
Η σχέση της λογικής με τον φόβο, τη φαντασία και τη δεισιδαιμονία θα παραμείνει κεντρικό ζήτημα στο έργο του.
Και τις επόμενες δεκαετίες θα αποκτήσει ακόμη πιο σκοτεινή μορφή.
Η ασθένεια, η κώφωση και ένας κόσμος που αλλάζει
Το 1792 ο Γκόγια αρρώστησε σοβαρά.
Η ακριβής διάγνωση παραμένει αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.
Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι η ασθένεια είχε σημαντικές συνέπειες, ανάμεσα στις οποίες ήταν η απώλεια της ακοής του.
Ο Γκόγια συνέχισε να εργάζεται και να δημιουργεί σημαντικά έργα.
Δεν είναι επομένως σωστό να παρουσιάζουμε την κώφωση ως μια απλή εξήγηση για τη μετέπειτα σκοτεινή του τέχνη.
Η δημιουργική του πορεία δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα ιατρικό γεγονός.
Ωστόσο, η εμπειρία της ασθένειας και η μεταβολή της σχέσης του με τον κόσμο αποτελούν σημαντικά στοιχεία της βιογραφίας του.
Παράλληλα, η Ισπανία βυθιζόταν σε μια περίοδο μεγάλων αναταράξεων.
Το 1808 η ναπολεόντεια επέμβαση οδήγησε σε πόλεμο.
Η γαλλική κατοχή, οι εξεγέρσεις, οι εκτελέσεις και η βία σημάδεψαν βαθιά την ισπανική κοινωνία.
Ο Γκόγια βρέθηκε αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα στην οποία τα ιδανικά της προόδου και της λογικής συνυπήρχαν με ακραία αγριότητα.
Η ανθρώπινη βία δεν ήταν πλέον μόνο ένα μυθολογικό ή θρησκευτικό θέμα.
Ήταν ένα γεγονός της καθημερινής ιστορίας.
Και ο ζωγράφος άρχισε να της δίνει μορφή με τρόπο που αμφισβητούσε τις παραδοσιακές εικόνες ηρωισμού.
Όταν ο πόλεμος χάνει κάθε ίχνος δόξας
Το 1814 ο Γκόγια δημιούργησε τον πίνακα «Η 3η Μαΐου 1808 στη Μαδρίτη».
Το έργο παρουσιάζει την εκτέλεση Ισπανών από γαλλικά στρατεύματα.
Στη μία πλευρά βρίσκονται οι στρατιώτες.
Τα πρόσωπά τους δεν διακρίνονται.
Τα σώματά τους σχηματίζουν μια σχεδόν μηχανική ομάδα.
Στην άλλη πλευρά βρίσκονται οι μελλοθάνατοι.
Ένας άνδρας με λευκό πουκάμισο σηκώνει τα χέρια του.
Το πρόσωπό του είναι φωτισμένο.
Γύρω του υπάρχουν νεκροί, άνθρωποι που περιμένουν και άλλοι που προσπαθούν να κρύψουν τον τρόμο τους.
Η αντίθεση είναι συγκλονιστική.
Ο Γκόγια δεν παρουσιάζει μια ένδοξη στρατιωτική νίκη.
Δεν εξιδανικεύει τη μάχη.
Δείχνει τη βία ως πράξη που καταστρέφει ανθρώπους.
Στη σειρά χαρακτικών «Οι Συμφορές του Πολέμου», την οποία δημιούργησε κυρίως κατά την περίοδο του πολέμου και των συνεπειών του, η ωμότητα γίνεται ακόμη πιο άμεση.
Ακρωτηριασμένα σώματα.
Εκτελέσεις.
Πείνα.
Ταπείνωση.
Άνθρωποι που βασανίζουν άλλους ανθρώπους.
Ο Γκόγια δεν περιορίζει τη σκληρότητα σε μία μόνο πλευρά.
Η βία παρουσιάζεται ως ανθρώπινη δυνατότητα που μπορεί να εμφανιστεί μέσα σε διαφορετικές συνθήκες.
Η τέχνη του δεν ζητά από τον θεατή να θαυμάσει τη δύναμη.
Τον αναγκάζει να κοιτάξει το τίμημά της.
Αυτή η αλλαγή στη ματιά του είναι κρίσιμη για να κατανοήσουμε όσα θα ακολουθήσουν.
Γιατί στους «Μαύρους Πίνακες» η βία δεν εμφανίζεται πλέον μόνο ως ιστορικό γεγονός.
Μετατρέπεται σε κάτι πιο αινιγματικό.
Σε έναν εφιάλτη που μοιάζει να έχει χάσει τα όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα, στον μύθο και στη φαντασία.
Το σπίτι όπου οι τοίχοι γέμισαν εφιάλτες
Το 1819, σε ηλικία 73 ετών, ο Γκόγια απέκτησε ένα σπίτι κοντά στον ποταμό Μανθανάρες, έξω από τη Μαδρίτη.
Το σπίτι ήταν γνωστό ως «Quinta del Sordo», δηλαδή «Έπαυλη του Κωφού».
Η ονομασία προϋπήρχε της εγκατάστασης του Γκόγια και δεν προήλθε από τη δική του απώλεια ακοής, παρότι η σύμπτωση είναι εντυπωσιακή.
Εκεί, περίπου μεταξύ 1820 και 1823, δημιούργησε μια σειρά δεκατεσσάρων τοιχογραφιών που αργότερα έγιναν γνωστές ως «Μαύροι Πίνακες».
Δεν ήταν έργα σχεδιασμένα αρχικά για ένα μουσείο.
Δεν αποτελούσαν παραγγελία ενός βασιλιά.
Δεν προορίζονταν εξαρχής για δημόσια έκθεση.
Ήταν ζωγραφισμένα απευθείας στους τοίχους του σπιτιού του.
Αυτό τους προσδίδει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα.
Ο Γκόγια είχε πλέον φτάσει σε μια ηλικία κατά την οποία πολλοί καλλιτέχνες θα επέλεγαν να επαναλάβουν τις επιτυχίες τους.
Εκείνος δημιούργησε έναν κόσμο γεμάτο παράξενες μορφές, τελετουργίες, σκοτεινά τοπία και εικόνες βίας.
Στους πίνακες εμφανίζονται μάγισσες, ηλικιωμένοι, παραμορφωμένα πρόσωπα, ανθρώπινες συγκρούσεις και μυθολογικές σκηνές.
Η χρωματική κλίμακα κυριαρχείται από μαύρα, καφέ, γκρίζα και γήινα χρώματα.
Η πινελιά γίνεται συχνά τραχιά.
Οι μορφές δεν έχουν την εξιδανικευμένη ομορφιά της κλασικής ζωγραφικής.
Αντίθετα, μοιάζουν να αναδύονται από έναν κόσμο στον οποίο η λογική έχει χάσει την ικανότητα να εξηγήσει τα πάντα.
Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα γιατί ο Γκόγια επέλεξε αυτές τις εικόνες για το σπίτι του.
Δεν σώζεται κάποιο ολοκληρωμένο προσωπικό κείμενό του που να εξηγεί τη σημασία κάθε έργου.
Οι σημερινοί τίτλοι τους δεν αποτελούν όλοι αυθεντικές ονομασίες δοσμένες από τον ίδιο.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε ερμηνεία χρειάζεται προσοχή.
Ωστόσο, η ένταση των έργων είναι αναμφισβήτητη.
Και κανένα δεν έχει γίνει τόσο διάσημο όσο ο «Κρόνος».
Ο μύθος του Κρόνου: Ο πατέρας που φοβόταν τα παιδιά του
Για να κατανοήσουμε τον πίνακα, πρέπει να επιστρέψουμε στην ελληνική μυθολογία.
Ο Κρόνος ήταν ένας από τους Τιτάνες.
Ανέτρεψε τον πατέρα του, Ουρανό, και απέκτησε την εξουσία.
Όμως πληροφορήθηκε ότι ένα από τα δικά του παιδιά επρόκειτο να τον ανατρέψει.
Αντιμέτωπος με αυτή την προφητεία, αποφάσισε να εμποδίσει το μέλλον.
Κάθε φορά που η Ρέα γεννούσε ένα παιδί, ο Κρόνος το κατάπινε.
Η Εστία, η Δήμητρα, η Ήρα, ο Άδης και ο Ποσειδώνας βρέθηκαν μέσα του.
Όταν γεννήθηκε ο Δίας, η Ρέα κατάφερε να τον σώσει.
Έδωσε στον Κρόνο μια πέτρα τυλιγμένη σε σπάργανα, την οποία εκείνος κατάπιε πιστεύοντας ότι ήταν το νεογέννητο.
Ο Δίας μεγάλωσε, επέστρεψε και τελικά ανέτρεψε τον πατέρα του.
Η προφητεία εκπληρώθηκε.
Ο μύθος παρουσιάζει μια εξαιρετικά ισχυρή αντίφαση.
Ο Κρόνος καταστρέφει τα παιδιά του επειδή φοβάται ότι θα χάσει την εξουσία.
Αλλά αυτή ακριβώς η προσπάθεια να αποφύγει την ανατροπή συνδέεται με την εξέλιξη που οδηγεί τελικά στην πτώση του.
Ο φόβος για το μέλλον γεννά μια πράξη που δεν μπορεί να σταματήσει το μέλλον.
Αυτός ο μύθος δεν αφορά μόνο μια αρχαία θεότητα.
Μπορεί να διαβαστεί ως αφήγηση για την εξουσία που στρέφεται εναντίον της ίδιας της συνέχειάς της.
Για τον άνθρωπο που προτιμά να καταστρέψει όσα τον διαδέχονται παρά να αποδεχτεί ότι δεν θα κυβερνά για πάντα.
Και για την τραγική σχέση ανάμεσα στην ανάγκη ελέγχου και στον φόβο της απώλειας.
Ο Κρόνος του Γκόγια δεν μοιάζει με θεό
Πριν από τον Γκόγια, άλλοι μεγάλοι ζωγράφοι είχαν απεικονίσει τον ίδιο μύθο.
Ανάμεσά τους ήταν ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς.
Στον πίνακά του «Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του», που δημιουργήθηκε τον 17ο αιώνα, ο θεός παρουσιάζεται ως μια ισχυρή ανδρική μορφή.
Η σκηνή είναι βίαιη, αλλά διατηρεί στοιχεία της μπαρόκ μυθολογικής ζωγραφικής.
Ο Γκόγια επιλέγει κάτι διαφορετικό.
Ο δικός του Κρόνος δεν έχει την επιβλητική αξιοπρέπεια ενός θεού.
Το σώμα του μοιάζει παραμορφωμένο.
Το πρόσωπό του είναι σχεδόν ζωώδες.
Τα μάτια του είναι τεράστια.
Η στάση του δεν αποπνέει έλεγχο.
Αποπνέει τρόμο.
Δεν καταπίνει ένα βρέφος όπως περιγράφει ο μύθος.
Στον πίνακα βλέπουμε ένα μεγαλύτερο, ήδη ακρωτηριασμένο ανθρώπινο σώμα.
Αυτή η απόκλιση έχει ιδιαίτερη σημασία.
Ο Γκόγια δεν ενδιαφέρεται να προσφέρει μια πιστή, αφηγηματική εικονογράφηση της μυθολογίας.
Μετατρέπει τον μύθο σε μια εικόνα ωμής ανθρώπινης βίας.
Ο θεός μοιάζει να έχει χάσει τη θεϊκότητά του.
Απομένει μόνο ένα πλάσμα που καταστρέφει.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο τρομακτικό στοιχείο.
Η εξουσία δεν παρουσιάζεται ως μεγαλοπρέπεια.
Παρουσιάζεται ως πανικός.
Ο φόβος της απώλειας γίνεται καταστροφή
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ερμηνείες του πίνακα συνδέεται με τη σχέση ανάμεσα στον φόβο και στην εξουσία.
Ο Κρόνος δεν καταβροχθίζει τα παιδιά του επειδή αυτά τον έχουν ήδη ανατρέψει.
Τα καταβροχθίζει επειδή φοβάται ότι κάποτε θα τον ανατρέψουν.
Η βία προηγείται της πραγματικής απειλής.
Η καταστροφή γεννιέται από την επιθυμία να ελεγχθεί το μέλλον.
Σε αυτή την ανάγνωση, ο πίνακας παρουσιάζει μια μορφή εξουσίας που δεν μπορεί να αποδεχτεί τα όριά της.
Ο Κρόνος θέλει να παραμείνει κυρίαρχος.
Αλλά η κυριαρχία του εξαρτάται από την εξάλειψη όσων θα μπορούσαν να τον διαδεχθούν.
Έτσι η εξουσία στρέφεται εναντίον της ίδιας της ζωής.
Αυτή η ερμηνεία μπορεί να συνδεθεί με την ιστορική εμπειρία της Ισπανίας του Γκόγια.
Η εποχή του χαρακτηρίστηκε από συγκρούσεις ανάμεσα σε διαφορετικές αντιλήψεις για την πολιτική εξουσία, από πολέμους και από την αποκατάσταση της απολυταρχίας.
Ο Φερδινάνδος Ζ΄ επέστρεψε στον ισπανικό θρόνο το 1814 και ανέτρεψε το φιλελεύθερο συνταγματικό καθεστώς.
Το 1820 ακολούθησε νέα πολιτική αναταραχή και μια περίοδος συνταγματικής διακυβέρνησης, η οποία τερματίστηκε το 1823.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η εικόνα ενός ηγεμόνα που καταστρέφει όσα απειλούν την κυριαρχία του μπορεί να αποκτήσει πολιτική σημασία.
Αλλά πρέπει να είμαστε ακριβείς.
Δεν γνωρίζουμε ότι ο Γκόγια ζωγράφισε τον Κρόνο ως άμεση αλληγορία ενός συγκεκριμένου βασιλιά ή πολιτικού γεγονότος.
Η πολιτική ανάγνωση είναι εύλογη μέσα στο ιστορικό πλαίσιο, όχι αποδεδειγμένη πρόθεση.
Και η δύναμη του πίνακα βρίσκεται ακριβώς στο ότι δεν περιορίζεται σε μία εξήγηση.
Μπορεί ο Κρόνος να συμβολίζει τον ίδιο τον χρόνο;
Υπάρχει και μια άλλη ερμηνευτική διαδρομή.
Στη μεταγενέστερη ευρωπαϊκή παράδοση, ο ελληνικός Κρόνος συνδέθηκε με τον ρωμαϊκό Saturnus και, μέσω γλωσσικών και εικονογραφικών συσχετισμών, με τον Χρόνο.
Παρότι ο μυθολογικός Κρόνος και η προσωποποίηση του Χρόνου δεν είναι αρχικά η ίδια θεότητα, η ευρωπαϊκή τέχνη συχνά τους συνέδεσε.
Έτσι, ο Κρόνος που καταβροχθίζει τα παιδιά του μπορεί να διαβαστεί και ως εικόνα του χρόνου που καταστρέφει όσα γεννιούνται μέσα του.
Όλα όσα δημιουργούνται υπόκεινται στη φθορά.
Τα σώματα γερνούν.
Οι πόλεις αλλάζουν.
Οι αυτοκρατορίες καταρρέουν.
Οι γενιές διαδέχονται η μία την άλλη.
Ο χρόνος δεν χρειάζεται να μισεί όσα καταστρέφει.
Αρκεί να περνά.
Στον πίνακα του Γκόγια, αυτή η αφηρημένη ιδέα αποκτά τρομακτική σωματική μορφή.
Ο χρόνος δεν είναι πλέον μια ήρεμη φιλοσοφική έννοια.
Είναι ένα πλάσμα που καταβροχθίζει.
Η ερμηνεία αποκτά ιδιαίτερη συγκινησιακή δύναμη αν σκεφτούμε ότι ο Γκόγια δημιούργησε το έργο σε προχωρημένη ηλικία.
Ήταν ένας άνθρωπος που είχε γνωρίσει την ασθένεια, τον πόλεμο, τις πολιτικές ανατροπές και την απώλεια.
Ωστόσο, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο πίνακας αποτελεί οπωσδήποτε προσωπική εξομολόγηση για τον φόβο του θανάτου.
Η βιογραφία μπορεί να φωτίσει ένα έργο.
Δεν πρέπει όμως να χρησιμοποιείται ως κλειδί που εξηγεί αυτόματα κάθε εικόνα του.
Το βλέμμα του Κρόνου: Η πιο τρομακτική λεπτομέρεια
Αν παρατηρήσουμε προσεκτικά τον πίνακα, θα διαπιστώσουμε ότι το βλέμμα του Κρόνου έχει μια ιδιαίτερη ένταση.
Τα μάτια του είναι ανοιχτά υπερβολικά.
Δεν κοιτάζουν το θύμα με ηρεμία.
Δεν εκφράζουν την ψυχρή βεβαιότητα ενός παντοδύναμου θεού.
Μοιάζουν να αποκαλύπτουν μια κατάσταση ακραίας ταραχής.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο παράξενα στοιχεία της εικόνας.
Ο θύτης δεν παρουσιάζεται ως απόλυτα κυρίαρχος.
Μοιάζει και ο ίδιος παγιδευμένος.
Παγιδευμένος στον φόβο.
Στην επιθυμία του να διατηρήσει την εξουσία.
Στην αδυναμία του να αποδεχτεί ότι κάτι μπορεί να υπάρξει πέρα από τον έλεγχό του.
Αυτό δεν μειώνει τη φρίκη της πράξης του.
Αντίθετα, την κάνει πιο ανησυχητική.
Γιατί υποδηλώνει ότι η βία δεν προέρχεται πάντοτε από την αίσθηση παντοδυναμίας.
Μερικές φορές μπορεί να συνδέεται με τον πανικό μπροστά στην απώλεια της δύναμης.
Ο Γκόγια δεν μας προσφέρει μια ηθική εξήγηση που θα έκανε την πράξη κατανοητή ή αποδεκτή.
Μας δείχνει μια εικόνα στην οποία ο φόβος και η καταστροφή μοιάζουν αξεχώριστα.
Και αυτό είναι πολύ πιο ενοχλητικό από μια απλή αναπαράσταση ενός κακού θεού.
Οι «Μαύροι Πίνακες» και η κατάρρευση της βεβαιότητας
Ο «Κρόνος» δεν ήταν ένα μεμονωμένο έργο.
Αποτελούσε μέρος ενός ευρύτερου κόσμου εικόνων.
Στον «Σάββατο των Μαγισσών», μια ομάδα μορφών συγκεντρώνεται γύρω από μια σκοτεινή, δαιμονική παρουσία.
Στη «Μονομαχία με ρόπαλα», δύο άνδρες συγκρούονται μέσα σε ένα τοπίο, σαν να είναι αδύνατο να απομακρυνθούν από τη σύγκρουση.
Στο «Προσκύνημα του Αγίου Ισιδώρου», ένα πλήθος ανθρώπων εμφανίζεται με παραμορφωμένα πρόσωπα και μια σχεδόν εφιαλτική συλλογική έκφραση.
Στον «Σκύλο», μια μικρή μορφή ζώου εμφανίζεται μέσα σε έναν τεράστιο, σχεδόν άδειο χώρο.
Ο τελευταίος πίνακας είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρων.
Δεν περιλαμβάνει την ωμή βία του Κρόνου.
Δεν παρουσιάζει μάγισσες ή ανθρώπινη σύγκρουση.
Και όμως, η αίσθηση αβεβαιότητας είναι εξίσου ισχυρή.
Ο σκύλος μοιάζει μικρός μπροστά σε έναν χώρο που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε πλήρως.
Δεν γνωρίζουμε τι κοιτάζει.
Δεν γνωρίζουμε τι υπάρχει πέρα από το ορατό πεδίο.
Ο φόβος δεν χρειάζεται πάντοτε να έχει πρόσωπο.
Μπορεί να γεννιέται από την αίσθηση ότι ο κόσμος είναι μεγαλύτερος και πιο ακατανόητος από εμάς.
Οι «Μαύροι Πίνακες» δεν συνθέτουν ένα εύκολα αποκωδικοποιήσιμο αφήγημα.
Αποτελούν μια σειρά εικόνων που αντιστέκονται στις απλές εξηγήσεις.
Και ίσως αυτό να είναι το κοινό τους χαρακτηριστικό.
Η πραγματικότητα εμφανίζεται χωρίς τη βεβαιότητα ότι η λογική μπορεί πάντοτε να την οργανώσει σε ένα σαφές νόημα.
Γιατί ο Γκόγια θεωρείται τόσο σύγχρονος;
Ο Γκόγια έζησε σε μια εποχή που συνήθως συνδέουμε με τον Διαφωτισμό, τον νεοκλασικισμό και τις μεγάλες πολιτικές αλλαγές.
Ωστόσο, ορισμένα από τα τελευταία έργα του μοιάζουν εντυπωσιακά κοντά στη σύγχρονη τέχνη.
Οι παραμορφωμένες μορφές.
Η έντονη χειρονομιακή πινελιά.
Η απόρριψη της ιδανικής ομορφιάς.
Η ψυχολογική ένταση.
Η αμφισημία του νοήματος.
Όλα αυτά θυμίζουν καλλιτεχνικές αναζητήσεις που θα αναπτυχθούν πολύ αργότερα.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Γκόγια συχνά αντιμετωπίζεται ως μια σημαντική μορφή στη μετάβαση προς τη μοντέρνα ευαισθησία.
Δεν χρειάζεται όμως να τον παρουσιάσουμε ως έναν ζωγράφο που «προέβλεψε» κάθε μεταγενέστερο καλλιτεχνικό κίνημα.
Η ιστορική του ιδιαιτερότητα βρίσκεται στο ότι δημιούργησε εικόνες οι οποίες υπερέβησαν πολλές από τις αισθητικές συμβάσεις της εποχής του.
Στον «Κρόνο», για παράδειγμα, η ζωγραφική δεν προσπαθεί να εξωραΐσει τη βία.
Δεν μετατρέπει τον μύθο σε θέαμα ηρωικής δύναμης.
Αντίθετα, αφαιρεί σχεδόν κάθε στοιχείο που θα μπορούσε να μας προστατεύσει από την ωμότητα της σκηνής.
Ο θεατής δεν έχει πού να κρυφτεί.
Το σκοτάδι γύρω από τις μορφές δεν προσφέρει μια ιστορία που θα εξηγούσε και θα απομάκρυνε τον τρόμο.
Η εικόνα παραμένει μπροστά μας.
Απαιτεί να την αντιμετωπίσουμε.
Αυτή η αμεσότητα είναι ένας από τους λόγους που ο Γκόγια εξακολουθεί να συγκινεί και να αναστατώνει.
Μπορεί η τέχνη να μας δείξει κάτι που δεν θέλουμε να γνωρίζουμε;
Συχνά περιμένουμε από την τέχνη να προσφέρει ομορφιά.
Να μας απομακρύνει από τη δυσκολία της καθημερινότητας.
Να δημιουργήσει έναν κόσμο αρμονίας.
Ο Γκόγια μάς θυμίζει ότι η τέχνη μπορεί να έχει και μια άλλη λειτουργία.
Να μας φέρνει αντιμέτωπους με όσα προσπαθούμε να αποφύγουμε.
Τη σκληρότητα.
Τον φόβο.
Την ανθρώπινη ευαλωτότητα.
Την κατάχρηση εξουσίας.
Τη δυνατότητα του ανθρώπου να προκαλεί πόνο σε άλλους ανθρώπους.
Ο «Κρόνος» δεν είναι όμορφος με τη συμβατική έννοια.
Δεν είναι μια εικόνα που θα επιλέγαμε εύκολα για να διακοσμήσουμε το σπίτι μας.
Και όμως, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής.
Αυτό αποκαλύπτει κάτι ουσιαστικό.
Η καλλιτεχνική αξία δεν ταυτίζεται πάντοτε με την ευχαρίστηση.
Ένα έργο μπορεί να είναι σπουδαίο επειδή μας ταράζει.
Επειδή μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε.
Επειδή μετατρέπει μια δύσκολη αλήθεια σε εικόνα που δεν μπορούμε εύκολα να ξεχάσουμε.
Ο Γκόγια δεν μας λέει ότι ο άνθρωπος είναι μόνο βίαιος ή παράλογος.
Το σύνολο του έργου του είναι πολύ πιο σύνθετο.
Αλλά στους «Μαύρους Πίνακες» επιλέγει να εξερευνήσει μια πλευρά της ανθρώπινης εμπειρίας που η εξιδανικευμένη τέχνη συχνά αφήνει στο περιθώριο.
Και ακριβώς γι’ αυτό οι εικόνες του παραμένουν τόσο ισχυρές.
Τι απέγιναν οι «Μαύροι Πίνακες»;
Υπάρχει μια ακόμη ενδιαφέρουσα ιστορία πίσω από αυτά τα έργα.
Οι πίνακες που βλέπουμε σήμερα στο Μουσείο Πράδο της Μαδρίτης δεν βρίσκονται πλέον στους αρχικούς τοίχους του σπιτιού του Γκόγια.
Τη δεκαετία του 1870, μετά τον θάνατο του ζωγράφου και την αλλαγή ιδιοκτησίας του ακινήτου, οι τοιχογραφίες μεταφέρθηκαν σε καμβάδες.
Η διαδικασία πραγματοποιήθηκε υπό την επίβλεψη του συντηρητή Σαλβαδόρ Μαρτίνεθ Κουμπέλς.
Ήταν μια εξαιρετικά δύσκολη επέμβαση.
Οι εικόνες είχαν ήδη υποστεί φθορές και η μεταφορά τους επηρέασε την κατάσταση στην οποία διασώθηκαν.
Αυτό σημαίνει ότι η σημερινή τους εμφάνιση δεν ταυτίζεται απόλυτα με την αρχική μορφή που είχαν στους τοίχους της Quinta del Sordo.
Παλιές φωτογραφίες και τεχνικές μελέτες βοηθούν τους ιστορικούς της τέχνης να κατανοήσουν τις μεταβολές.
Το γεγονός αυτό προσθέτει ακόμη ένα επίπεδο αβεβαιότητας στην ερμηνεία.
Δεν προσπαθούμε μόνο να καταλάβουμε τι σήμαιναν οι εικόνες για τον Γκόγια.
Προσπαθούμε επίσης να ανασυνθέσουμε πώς ακριβώς έμοιαζαν όταν δημιουργήθηκαν.
Σήμερα, οι δεκατέσσερις «Μαύροι Πίνακες» αποτελούν μέρος της συλλογής του Μουσείου Πράδο.
Έχουν περάσει από τους τοίχους ενός ιδιωτικού σπιτιού στον δημόσιο χώρο ενός από τα σημαντικότερα μουσεία του κόσμου.
Μια τέχνη που δημιουργήθηκε χωρίς να γνωρίζουμε τον ακριβή προορισμό της έγινε παγκόσμιο πολιτιστικό σημείο αναφοράς.
Τι βλέπουμε πραγματικά όταν κοιτάζουμε τον Κρόνο;
Ας επιστρέψουμε για τελευταία φορά στον πίνακα.
Στο σκοτάδι.
Στο σώμα.
Στα χέρια.
Στο τρομαγμένο βλέμμα.
Τι βλέπουμε;
Έναν αρχαίο θεό που προσπαθεί να αποφύγει μια προφητεία;
Μια αλληγορία της εξουσίας που καταστρέφει το μέλλον;
Μια εικόνα του χρόνου που καταβροχθίζει όσα δημιουργεί;
Έναν εφιάλτη για την ανθρώπινη βία;
Ή έναν συνδυασμό όλων αυτών;
Η ιστορική έρευνα μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε το έργο.
Μπορεί να εξηγήσει τον μύθο, το περιβάλλον της δημιουργίας του, την τεχνική και την καλλιτεχνική πορεία του Γκόγια.
Δεν μπορεί όμως να αποκαταστήσει με απόλυτη βεβαιότητα μια προσωπική πρόθεση που δεν έχει διασωθεί.
Και ίσως αυτό να μην αποτελεί μειονέκτημα.
Ο «Κρόνος» εξακολουθεί να μας αφορά επειδή δεν περιορίζεται σε μια κλειστή απάντηση.
Μας καλεί να σκεφτούμε τη σχέση ανάμεσα στον φόβο και στη βία.
Ανάμεσα στην εξουσία και στην ανασφάλεια.
Ανάμεσα στην ανάγκη να ελέγχουμε τα πράγματα και στην αδυναμία μας να σταματήσουμε τον χρόνο.
Ο Κρόνος προσπαθεί να εμποδίσει το μέλλον καταστρέφοντας τα παιδιά του.
Αλλά ο μύθος μάς λέει ότι τελικά αποτυγχάνει.
Αυτό που φοβόταν συμβαίνει.
Και ίσως εκεί βρίσκεται μια από τις πιο δυνατές δυνατότητες ερμηνείας του πίνακα.
Ο φόβος της απώλειας μπορεί να γίνει τόσο ισχυρός, ώστε να καταστρέψουμε οι ίδιοι όσα προσπαθούμε να διατηρήσουμε.
Ο Γκόγια δεν μας άφησε μια οριστική εξήγηση.
Μας άφησε μια εικόνα.
Και αυτή η εικόνα εξακολουθεί, δύο αιώνες αργότερα, να μας αναγκάζει να κοιτάξουμε εκεί όπου συνήθως αποστρέφουμε το βλέμμα.
Ίσως αυτό να είναι τελικά το μεγαλύτερο επίτευγμα της σκοτεινής του τέχνης.
Δεν μας δείχνει μόνο έναν κόσμο γεμάτο τέρατα.
Μας θέτει το πολύ πιο δύσκολο ερώτημα:
Πόσο ανθρώπινα είναι, τελικά, αυτά τα τέρατα;
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
1. Museo Nacional del Prado — Francisco de Goya, «Saturno» (1820–1823).
Επίσημη μουσειακή τεκμηρίωση για το έργο, την τεχνική του και τη θέση του στους «Μαύρους Πίνακες».
https://www.museodelprado.es/
2. Fundación Goya en Aragón — «Saturno devorando a un hijo».
Αναλυτική καταγραφή του έργου, ιστορικά στοιχεία, διαστάσεις και ερμηνευτικές προσεγγίσεις.
https://www.fundaciongoyaenaragon.org/eng/obra/saturno-devorando-a-un-hijo/660
3. Smarthistory — «Francisco Goya, Saturn Devouring One of His Sons».
Ιστορική και εικαστική ανάλυση του πίνακα και του τρόπου με τον οποίο ο Γκόγια μεταμορφώνει τον μυθολογικό μύθο.
https://smarthistory.org/goya-saturn-devouring-one-of-his-sons/
4. Museo Nacional del Prado — «The Third of May 1808 in Madrid».
Για τη σχέση του Γκόγια με την ιστορική βία και την αναπαράσταση των εκτελέσεων του 1808.
https://www.museodelprado.es/
5. Robert Hughes — Goya (2003).
Βιογραφική και καλλιτεχνική μελέτη για τη ζωή, το ιστορικό περιβάλλον και το έργο του ζωγράφου.
6. Janis A. Tomlinson — Goya: A Portrait of the Artist (2020).
Σύγχρονη ιστορική προσέγγιση στη ζωή και στην καλλιτεχνική πορεία του Γκόγια.
7. Nigel Glendinning — Μελέτες για τους «Μαύρους Πίνακες».
Σημαντική συμβολή στη διερεύνηση της αρχικής διάταξης, της τεκμηρίωσης και της ερμηνείας των έργων.
Σημείωση: Οι αναγνώσεις του «Κρόνου» ως συμβόλου της πολιτικής εξουσίας, του χρόνου ή του προσωπικού φόβου αποτελούν ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Δεν παρουσιάζονται ως βεβαιωμένες δηλώσεις του ίδιου του Γκόγια.





