Πόση από την καθημερινή μας δυστυχία γεννιέται από την προσπάθεια να ελέγξουμε όσα δεν εξαρτώνται από εμάς; Ο Επίκτητος, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της στωικής φιλοσοφίας, προσφέρει μια διαφορετική απάντηση στο άγχος, στην απογοήτευση και στην ανθρώπινη ανάγκη για βεβαιότητα.
Υπάρχουν στιγμές που ο άνθρωπος μοιάζει να εξαντλεί όλες του τις δυνάμεις προσπαθώντας να αλλάξει πράγματα που δεν μπορεί να αλλάξει.
Ανησυχούμε για το τι σκέφτονται οι άλλοι για εμάς. Φοβόμαστε μήπως χάσουμε τη δουλειά μας, μια σχέση ή την κοινωνική μας θέση. Προσπαθούμε να προβλέψουμε το μέλλον και απογοητευόμαστε όταν τα γεγονότα δεν ακολουθούν τα σχέδιά μας.
Πολλές φορές, μάλιστα, δεν υποφέρουμε μόνο εξαιτίας αυτού που έχει συμβεί. Υποφέρουμε και εξαιτίας όσων φανταζόμαστε ότι θα μπορούσαν να συμβούν.
Σχετικά άρθρα
Αν ένας φίλος δεν απαντήσει στο μήνυμά μας, μπορεί να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε ότι μας αποφεύγει.
Αν αποτύχουμε σε μια επαγγελματική προσπάθεια, ίσως θεωρήσουμε ότι η αποτυχία αυτή αποδεικνύει την προσωπική μας ανεπάρκεια.
Αν κάποιος μας επικρίνει, μπορεί να επιτρέψουμε στα λόγια του να καθορίσουν ολόκληρη την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.
Ο αρχαίος φιλόσοφος Επίκτητος αναγνώρισε σε αυτή την ανθρώπινη τάση μία από τις βασικές πηγές της ψυχικής ταραχής.
Η απάντησή του ήταν ταυτόχρονα απλή στη διατύπωση και απαιτητική στην εφαρμογή:
Για να ζήσουμε με μεγαλύτερη εσωτερική ελευθερία, πρέπει πρώτα να διακρίνουμε όσα εξαρτώνται από εμάς από όσα δεν εξαρτώνται.
Αυτή η διάκριση βρίσκεται στον πυρήνα της στωικής φιλοσοφίας και παραμένει επίκαιρη σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα.
Ποιος ήταν ο Επίκτητος;
Ο Επίκτητος γεννήθηκε περίπου το 50 μ.Χ. στην Ιεράπολη της Φρυγίας, στη Μικρά Ασία.
Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα στοιχεία της ζωής του είναι ότι υπήρξε δούλος στη Ρώμη, στην υπηρεσία του Επαφρόδιτου, ενός ισχυρού προσώπου που συνδεόταν με την αυτοκρατορική αυλή του Νέρωνα.
Παρά τις συνθήκες της ζωής του, απέκτησε φιλοσοφική μόρφωση και μαθήτευσε κοντά στον στωικό φιλόσοφο Μουσώνιο Ρούφο.
Αργότερα απέκτησε την ελευθερία του και άρχισε να διδάσκει φιλοσοφία.
Μετά την εκδίωξη φιλοσόφων από τη Ρώμη επί Δομιτιανού, εγκαταστάθηκε στη Νικόπολη της Ηπείρου, όπου ίδρυσε φιλοσοφική σχολή.
Ο Επίκτητος δεν συνέγραψε ο ίδιος τα έργα με τα οποία έγινε γνωστός.
Οι διδασκαλίες του καταγράφηκαν από τον μαθητή του Αρριανό, ο οποίος συνέθεσε τις Διατριβές και το Εγχειρίδιον.
Το τελευταίο αποτελεί μια σύντομη συλλογή πρακτικών φιλοσοφικών οδηγιών.
Η προσωπική διαδρομή του Επίκτητου προσδίδει ιδιαίτερο βάρος στη φιλοσοφία του.
Ένας άνθρωπος που είχε βιώσει την έλλειψη εξωτερικής ελευθερίας έθεσε στο κέντρο της σκέψης του το ερώτημα τι σημαίνει να είναι κάποιος πραγματικά ελεύθερος.
Η απάντησή του δεν περιοριζόταν στις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες. Αφορούσε κυρίως την ηθική αυτονομία του ανθρώπου.
1. Η σημαντικότερη αρχή του Επίκτητου: Τι εξαρτάται πραγματικά από εμάς;
Το Εγχειρίδιον αρχίζει με μια από τις γνωστότερες φράσεις της αρχαίας φιλοσοφίας:
«Τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἐφ’ ἡμῖν, τὰ δὲ οὐκ ἐφ’ ἡμῖν».
Δηλαδή:
«Από όσα υπάρχουν, άλλα εξαρτώνται από εμάς και άλλα δεν εξαρτώνται από εμάς».
— Εγχειρίδιον, 1.1.
Ο Επίκτητος τοποθετεί στη σφαίρα των πραγμάτων που εξαρτώνται από εμάς την κρίση, την παρόρμηση, την επιθυμία και την αποστροφή, στον βαθμό που αποτελούν εκφράσεις της δικής μας προαίρεσης.
Αντίθετα, θεωρεί ότι το σώμα, η περιουσία, η φήμη και τα δημόσια αξιώματα δεν βρίσκονται πλήρως στην εξουσία μας.
Η διάκριση αυτή μπορεί αρχικά να φαίνεται παράξενη.
Δεν μπορούμε, για παράδειγμα, να φροντίσουμε το σώμα μας;
Δεν μπορούμε να εργαστούμε για να βελτιώσουμε την οικονομική μας κατάσταση;
Δεν μπορούμε να προσπαθήσουμε να αποκτήσουμε την εκτίμηση των άλλων;
Φυσικά και μπορούμε.
Το ουσιαστικό σημείο, όμως, είναι ότι η προσπάθεια δεν ταυτίζεται με την εγγύηση του αποτελέσματος.
Μπορούμε να φροντίζουμε την υγεία μας, αλλά δεν μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι δεν θα αρρωστήσουμε ποτέ.
Μπορούμε να εργαζόμαστε με συνέπεια, αλλά δεν μπορούμε να εγγυηθούμε ότι θα αποκτήσουμε την επαγγελματική αναγνώριση που επιθυμούμε.
Μπορούμε να συμπεριφερόμαστε με καλοσύνη, αλλά δεν μπορούμε να υποχρεώσουμε τους άλλους να μας αγαπήσουν.
Για τον Επίκτητο, η σύγχυση ανάμεσα στην προσωπική μας δράση και στον έλεγχο των αποτελεσμάτων αποτελεί βασική πηγή δυστυχίας.
2. Γιατί υποφέρουμε όταν προσπαθούμε να ελέγξουμε τα πάντα;
Ο άνθρωπος έχει μια βαθιά ανάγκη να αισθάνεται ότι η ζωή του είναι προβλέψιμη.
Η αβεβαιότητα συχνά δημιουργεί ανησυχία, επειδή μας υπενθυμίζει ότι δεν έχουμε απόλυτη εξουσία πάνω στα γεγονότα.
Γι’ αυτό προσπαθούμε να προβλέψουμε τις αντιδράσεις των άλλων, να εξασφαλίσουμε το μέλλον και να αποφύγουμε κάθε πιθανή αποτυχία.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν μετατρέπουμε μια επιθυμία σε απόλυτη απαίτηση.
Δεν θέλουμε απλώς να πετύχουμε σε μια προσπάθεια. Απαιτούμε από τον εαυτό μας να πετύχει οπωσδήποτε.
Δεν επιθυμούμε απλώς να μας εκτιμούν. Θεωρούμε απαραίτητο να μας εγκρίνουν όλοι.
Δεν ελπίζουμε μόνο ότι τα πράγματα θα εξελιχθούν καλά. Πιστεύουμε ότι δεν πρέπει να εξελιχθούν διαφορετικά.
Όταν η πραγματικότητα διαψεύδει αυτές τις απαιτήσεις, βιώνουμε απογοήτευση, θυμό ή φόβο.
Ο Επίκτητος δεν ισχυρίζεται ότι κάθε μορφή πόνου αποτελεί προσωπική επιλογή.
Η απώλεια, η ασθένεια, η αδικία και οι δύσκολες κοινωνικές συνθήκες είναι πραγματικές εμπειρίες με σοβαρές συνέπειες.
Υποστηρίζει, όμως, ότι η αξιολόγηση που κάνουμε για τα γεγονότα μπορεί να ενισχύσει την ψυχική μας ταραχή.
Η διάκριση αυτή δεν εξαφανίζει τις δυσκολίες. Μας καλεί να εξετάσουμε ποιο μέρος της αντίδρασής μας μπορούμε να επανεξετάσουμε.
3. Δεν μας ταράζουν μόνο τα γεγονότα, αλλά και οι κρίσεις μας γι’ αυτά
Στο πέμπτο κεφάλαιο του Εγχειριδίου, ο Επίκτητος διατυπώνει μια ακόμη σημαντική θέση:
«Ταράσσει τοὺς ἀνθρώπους οὐ τὰ πράγματα, ἀλλὰ τὰ περὶ τῶν πραγμάτων δόγματα».
Σε ελεύθερη νεοελληνική απόδοση:
«Δεν είναι τα ίδια τα γεγονότα που ταράζουν τους ανθρώπους, αλλά οι κρίσεις τους γι’ αυτά».
— Εγχειρίδιον, 5.
Ας φανταστούμε δύο ανθρώπους που αντιμετωπίζουν την ίδια επαγγελματική αποτυχία.
Ο πρώτος σκέφτεται:
«Απέτυχα. Αυτό σημαίνει ότι δεν αξίζω τίποτα».
Ο δεύτερος σκέφτεται:
«Δεν πέτυχα τον στόχο μου. Πρέπει να καταλάβω τι συνέβη και τι μπορώ να βελτιώσω».
Το εξωτερικό γεγονός είναι το ίδιο.
Η ερμηνεία του, όμως, είναι διαφορετική.
Ο πρώτος άνθρωπος μετατρέπει ένα συγκεκριμένο αρνητικό αποτέλεσμα σε συνολική καταδίκη του εαυτού του.
Ο δεύτερος αναγνωρίζει την αποτυχία, αλλά δεν την ταυτίζει με ολόκληρη την προσωπική του αξία.
Ο Επίκτητος θα υποστήριζε ότι η δεύτερη στάση βρίσκεται πιο κοντά στην ορθολογική διαχείριση της εμπειρίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε πάντοτε να επιλέγουμε άμεσα πώς θα αισθανθούμε.
Σημαίνει ότι μπορούμε να καλλιεργούμε την ικανότητα να εξετάζουμε τις σκέψεις και τις αξιολογήσεις μας, αντί να τις αποδεχόμαστε αυτομάτως ως αλήθειες.
4. Η προαίρεση: Εκεί όπου βρίσκεται η πραγματική ελευθερία
Μια από τις σημαντικότερες έννοιες της φιλοσοφίας του Επίκτητου είναι η προαίρεση.
Η λέξη δεν σημαίνει απλώς ότι μπορούμε να διαλέξουμε ανάμεσα σε δύο επιλογές.
Στη φιλοσοφία του Επίκτητου περιγράφει την ηθική μας ικανότητα να αξιολογούμε τις εντυπώσεις, να διαμορφώνουμε κρίσεις και να κατευθύνουμε τις προθέσεις μας.
Για τον φιλόσοφο, η προαίρεση αποτελεί τον πυρήνα του ανθρώπινου χαρακτήρα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να χάσει την περιουσία του, την κοινωνική του θέση ή την ελευθερία μετακίνησής του.
Αυτό, όμως, δεν συνεπάγεται ότι οι εξωτερικές δυνάμεις αποκτούν αυτομάτως τον έλεγχο της ηθικής του κρίσης.
Η θέση αυτή γίνεται περισσότερο κατανοητή αν θυμηθούμε ότι ο ίδιος ο Επίκτητος είχε υπάρξει δούλος.
Η φιλοσοφία του δεν αποτελεί απλώς θεωρητικό προβληματισμό για την ελευθερία.
Είναι και μια προσπάθεια να οριστεί ένα είδος ελευθερίας που δεν εξαρτάται ολοκληρωτικά από τις εξωτερικές περιστάσεις.
Ωστόσο, η εσωτερική ελευθερία δεν πρέπει να συγχέεται με την πολιτική ελευθερία.
Το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να διατηρεί την αξιοπρέπειά του μέσα σε συνθήκες καταπίεσης δεν σημαίνει ότι η καταπίεση παύει να αποτελεί αδικία.
Η στωική αντίληψη της προαίρεσης αφορά κυρίως τον ηθικό αυτοκαθορισμό, όχι την κατάργηση της σημασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων.
5. Η γνώμη των άλλων: Μια παγίδα της καθημερινής ζωής
Ένα από τα πιο συνηθισμένα παραδείγματα της ανάγκης για έλεγχο είναι η επιθυμία να καθορίζουμε την εικόνα που έχουν οι άλλοι για εμάς.
Θέλουμε να μας θεωρούν ικανούς, ευγενικούς, επιτυχημένους ή αξιαγάπητους.
Η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής είναι ανθρώπινη.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η προσωπική μας αξία εξαρτάται αποκλειστικά από αυτή την αποδοχή.
Σκέψου κάποιον που δημοσιεύει μια άποψη στα κοινωνικά δίκτυα.
Μπορεί να αφιερώσει ώρες προσπαθώντας να προβλέψει πώς θα αντιδράσουν οι άλλοι.
Ίσως διαγράψει μια ανάρτηση επειδή φοβάται την κριτική ή αισθανθεί ότι μια αρνητική απάντηση ακυρώνει την αξία του.
Ο Επίκτητος θα μας καλούσε να διακρίνουμε δύο πράγματα.
Το πρώτο είναι το περιεχόμενο της δικής μας συμπεριφοράς: αν εκφραστήκαμε με ειλικρίνεια, σεβασμό και λογική.
Το δεύτερο είναι η αντίδραση των άλλων.
Το πρώτο βρίσκεται στη σφαίρα της προσωπικής μας ευθύνης.
Το δεύτερο δεν μπορούμε να το καθορίσουμε πλήρως.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοούμε κάθε κριτική.
Μπορούμε να την εξετάζουμε, να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας και να αλλάζουμε στάση όταν υπάρχουν βάσιμοι λόγοι.
Δεν χρειάζεται, όμως, να παραδίδουμε την αυτοεκτίμησή μας στην έγκριση ή στην απόρριψη των άλλων.
6. Η στωική φιλοσοφία δεν σημαίνει παθητικότητα
Μία από τις συχνότερες παρερμηνείες του στωικισμού είναι ότι μας προτρέπει να αποδεχόμαστε τα πάντα χωρίς αντίδραση.
Σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, αν κάτι δεν βρίσκεται υπό τον πλήρη έλεγχό μας, δεν αξίζει να προσπαθούμε να το αλλάξουμε.
Όμως αυτή η ερμηνεία παραβλέπει ένα σημαντικό μέρος της στωικής ηθικής.
Ο Επίκτητος δεν μας ζητά να εγκαταλείψουμε τις ευθύνες μας.
Μας ζητά να ενεργούμε σωστά χωρίς να εξαρτούμε ολόκληρη την ευτυχία μας από την έκβαση της δράσης.
Ένας άνθρωπος μπορεί να αγωνίζεται για μια δικαιότερη κοινωνία, παρότι δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι οι προσπάθειές του θα πετύχουν.
Μπορεί να υπερασπίζεται έναν φίλο, ακόμη κι αν δεν γνωρίζει πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση.
Μπορεί να διεκδικεί μια καλύτερη εργασία, χωρίς να θεωρεί ότι μια πιθανή απόρριψη καταστρέφει την αξία του.
Η στωική στάση δεν είναι «δεν με ενδιαφέρει τι θα συμβεί».
Είναι:
«Θα κάνω ό,τι θεωρώ σωστό και βρίσκεται στη δική μου ευθύνη, αναγνωρίζοντας ότι το τελικό αποτέλεσμα δεν εξαρτάται αποκλειστικά από εμένα».
Η διαφορά είναι ουσιαστική.
Η πρώτη στάση οδηγεί στην αδιαφορία.
Η δεύτερη μπορεί να ενισχύσει τη συνέπεια, την υπευθυνότητα και την ανθεκτικότητα απέναντι στην αβεβαιότητα.
7. Η αποδοχή δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με την πραγματικότητα
Στη σύγχρονη καθημερινότητα, η λέξη «αποδοχή» συχνά παρεξηγείται.
Μπορεί να θεωρήσουμε ότι αν αποδεχτούμε μια δύσκολη κατάσταση, παραιτούμαστε από κάθε προσπάθεια αλλαγής.
Ωστόσο, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην αναγνώριση ενός γεγονότος και στην ηθική επιδοκιμασία του.
Αν χάσουμε μια σημαντική ευκαιρία, η αποδοχή σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως η συγκεκριμένη ευκαιρία χάθηκε.
Δεν σημαίνει ότι πρέπει να είμαστε ευχαριστημένοι.
Αν αντιμετωπίζουμε μια αδικία, η αποδοχή της πραγματικότητας σημαίνει ότι κατανοούμε τις συνθήκες όπως είναι.
Δεν σημαίνει ότι θεωρούμε την αδικία δικαιολογημένη.
Μάλιστα, η καθαρή αναγνώριση μιας κατάστασης μπορεί να αποτελεί προϋπόθεση για αποτελεσματική δράση.
Όταν σταματάμε να απαιτούμε από το παρελθόν να είναι διαφορετικό, μπορούμε να στραφούμε στο ερώτημα τι είναι δυνατό να κάνουμε από εδώ και πέρα.
Αυτή είναι μία από τις πρακτικότερες εφαρμογές της στωικής σκέψης.
8. Πώς εφαρμόζεται η φιλοσοφία του Επίκτητου στις ανθρώπινες σχέσεις;
Οι σχέσεις αποτελούν ίσως το δυσκολότερο πεδίο εφαρμογής της στωικής φιλοσοφίας.
Όταν αγαπάμε έναν άνθρωπο, είναι φυσικό να επιθυμούμε να μας αγαπά, να μας καταλαβαίνει και να παραμένει κοντά μας.
Όμως η συμπεριφορά ενός άλλου ανθρώπου δεν μπορεί να βρίσκεται πλήρως υπό τον έλεγχό μας.
Μπορούμε να εκφράσουμε τα συναισθήματά μας.
Μπορούμε να επικοινωνήσουμε με ειλικρίνεια.
Μπορούμε να δείξουμε σεβασμό, φροντίδα και συνέπεια.
Δεν μπορούμε, όμως, να επιβάλουμε στον άλλον να αισθάνεται ή να συμπεριφέρεται όπως επιθυμούμε.
Η προσπάθεια να ελέγξουμε τα συναισθήματα ενός άλλου ανθρώπου μπορεί να δημιουργήσει ένταση, απογοήτευση και εξάρτηση.
Ο Επίκτητος θα μας προέτρεπε να εστιάσουμε στον χαρακτήρα της δικής μας συμπεριφοράς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραμένουμε σε σχέσεις που μας πληγώνουν.
Η επιλογή να θέσουμε όρια ή να απομακρυνθούμε από μια επιβλαβή σχέση αποτελεί επίσης μορφή προσωπικής δράσης.
Η στωική σκέψη δεν απαιτεί να ανεχόμαστε την κακομεταχείριση.
Μας καλεί να διακρίνουμε ανάμεσα στην προσπάθεια να αλλάξουμε έναν άλλον άνθρωπο και στην ευθύνη να αποφασίσουμε πώς θα ανταποκριθούμε στη συμπεριφορά του.
9. Ο φόβος του μέλλοντος και η ανάγκη για βεβαιότητα
Ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ανησυχίας αφορά γεγονότα που δεν έχουν ακόμη συμβεί.
Φοβόμαστε μια πιθανή αποτυχία, μια οικονομική δυσκολία, μια ασθένεια ή την απώλεια κάποιου αγαπημένου προσώπου.
Ορισμένοι φόβοι μάς βοηθούν να προετοιμαστούμε.
Η ανησυχία για μια επαγγελματική εξέταση, για παράδειγμα, μπορεί να μας παρακινήσει να μελετήσουμε περισσότερο.
Όταν, όμως, η προετοιμασία μετατρέπεται σε αδιάκοπη προσπάθεια να αποκλείσουμε κάθε αβεβαιότητα, η ανησυχία μπορεί να γίνει εξαντλητική.
Η φιλοσοφία του Επίκτητου προτείνει μια διαφορετική στάση.
Αντί να απαιτούμε βεβαιότητα για το μέλλον, μπορούμε να επικεντρωθούμε στην ποιότητα των σημερινών μας επιλογών.
Δεν μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι όλα θα εξελιχθούν όπως θέλουμε.
Μπορούμε, όμως, να προετοιμαστούμε όσο καλύτερα γίνεται, να εξετάσουμε τις διαθέσιμες πληροφορίες και να ενεργήσουμε με σύνεση.
Η αβεβαιότητα δεν εξαφανίζεται.
Παύει, όμως, να αποτελεί αναγκαστικά λόγο για ακινησία.
10. Η σχέση του στωικισμού με τη σύγχρονη ψυχολογία
Η φιλοσοφία του Επίκτητου έχει συζητηθεί ιδιαίτερα σε σχέση με τη γνωσιακή και τη γνωσιακή-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία.
Ο ψυχολόγος Albert Ellis, δημιουργός της Ορθολογικής-Συναισθηματικής Συμπεριφορικής Θεραπείας (REBT), αναγνώρισε την επιρροή της στωικής ιδέας ότι οι αξιολογήσεις μας επηρεάζουν τη συναισθηματική μας αντίδραση.
Η βασική συγγένεια βρίσκεται στην αναγνώριση ότι ανάμεσα σε ένα γεγονός και στην αντίδρασή μας παρεμβάλλονται σκέψεις, πεποιθήσεις και ερμηνείες.
Για παράδειγμα:
Γεγονός: Κάποιος με επικρίνει.
Αυτόματη σκέψη: «Αν με απορρίπτουν, σημαίνει ότι δεν αξίζω».
Συναίσθημα: Ντροπή, άγχος ή θυμός.
Εναλλακτική αξιολόγηση: «Η κριτική μπορεί να είναι σωστή ή λανθασμένη. Μπορώ να την εξετάσω χωρίς να ταυτίσω την αξία μου με αυτή».
Η αλλαγή της αξιολόγησης μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε την κατάσταση.
Ωστόσο, χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση.
Η σύγχρονη ψυχοθεραπεία δεν ταυτίζεται με τον αρχαίο στωικισμό.
Οι ψυχολογικές διαταραχές δεν εξηγούνται αποκλειστικά από λανθασμένες σκέψεις και δεν αντιμετωπίζονται πάντοτε μόνο με αλλαγή στάσης.
Βιολογικοί, κοινωνικοί και προσωπικοί παράγοντες μπορεί να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο.
Η φιλοσοφία του Επίκτητου μπορεί να αποτελέσει χρήσιμη πηγή προβληματισμού, αλλά δεν αντικαθιστά την κατάλληλη επαγγελματική φροντίδα όταν αυτή χρειάζεται.
11. Πέντε τρόποι να εφαρμόσουμε τον Επίκτητο στην καθημερινότητά μας
Η αξία της στωικής φιλοσοφίας δεν βρίσκεται μόνο στη θεωρητική της συνοχή.
Βρίσκεται και στην προσπάθεια να μετατρέψουμε τις ιδέες σε καθημερινή πρακτική.
Πρώτη άσκηση: Ξεχώρισε την προσπάθεια από το αποτέλεσμα
Όταν αντιμετωπίζεις ένα δύσκολο ζήτημα, αναρωτήσου:
«Ποιες ενέργειες εξαρτώνται από εμένα και ποια αποτελέσματα εξαρτώνται και από άλλους παράγοντες;»
Αν ετοιμάζεσαι για μια συνέντευξη εργασίας, μπορείς να ελέγξεις την προετοιμασία σου, την ειλικρίνειά σου και τη συμπεριφορά σου.
Δεν μπορείς να εξασφαλίσεις την τελική απόφαση του εργοδότη.
Δεύτερη άσκηση: Εξέτασε την πρώτη σου εντύπωση
Όταν κάτι σε αναστατώνει, προσπάθησε να ξεχωρίσεις το γεγονός από την ερμηνεία του.
«Δεν μου απάντησε» είναι ένα γεγονός.
«Δεν με σέβεται» είναι μια πιθανή ερμηνεία.
Η δεύτερη πρόταση μπορεί να είναι σωστή, αλλά χρειάζεται εξέταση πριν αντιμετωπιστεί ως βεβαιότητα.
Τρίτη άσκηση: Μην εξαρτάς την αξία σου από την επιτυχία
Η επιτυχία είναι επιθυμητή, αλλά δεν αποτελεί πάντοτε απόδειξη αρετής.
Αντίστοιχα, η αποτυχία δεν αποδεικνύει αναγκαστικά προσωπική ανεπάρκεια.
Προσπάθησε να αξιολογείς και την ποιότητα της προσπάθειάς σου, όχι μόνο το τελικό αποτέλεσμα.
Τέταρτη άσκηση: Αναγνώρισε τα όρια της επιρροής σου
Δεν μπορούμε να καθορίσουμε τη συμπεριφορά των άλλων.
Μπορούμε, όμως, να επικοινωνούμε καθαρά, να θέτουμε όρια και να αποφασίζουμε πώς θα αντιδράσουμε.
Η αναγνώριση αυτής της διάκρισης μπορεί να μειώσει τις άσκοπες συγκρούσεις.
Πέμπτη άσκηση: Ανασκόπησε τις επιλογές σου
Στο τέλος της ημέρας, αφιέρωσε λίγα λεπτά για να σκεφτείς:
Πού ενήργησα σύμφωνα με τις αξίες μου;
Πότε επέτρεψα στον φόβο της γνώμης των άλλων να καθορίσει τη συμπεριφορά μου;
Τι μπορώ να αντιμετωπίσω διαφορετικά αύριο;
Ο στόχος δεν είναι η αυτοκατηγορία.
Είναι η σταδιακή καλλιέργεια καλύτερης κρίσης.
Οι ασκήσεις αυτές αποτελούν σύγχρονες πρακτικές εφαρμογές στωικών αρχών, όχι ένα κλινικά επικυρωμένο πρόγραμμα θεραπείας.
12. Τα όρια της στωικής φιλοσοφίας: Μπορούμε πραγματικά να ελέγχουμε τις σκέψεις μας;
Παρότι η διδασκαλία του Επίκτητου έχει μεγάλη φιλοσοφική αξία, δημιουργεί και δύσκολα ερωτήματα.
Μπορούμε πράγματι να ελέγχουμε τις κρίσεις και τις επιθυμίες μας στον βαθμό που εκείνος υποστηρίζει;
Οι άνθρωποι επηρεάζονται από τη βιολογία, την ανατροφή, τις τραυματικές εμπειρίες, τις κοινωνικές συνθήκες και από ψυχολογικούς μηχανισμούς που δεν είναι πάντοτε συνειδητοί.
Μια σκέψη μπορεί να εμφανιστεί χωρίς να την έχουμε επιλέξει.
Ένα συναίσθημα μπορεί να εκδηλωθεί πριν προλάβουμε να το αξιολογήσουμε.
Η σύγχρονη ψυχολογία, επομένως, μας οδηγεί σε μια πιο προσεκτική ανάγνωση της στωικής αυτοκυριαρχίας.
Ίσως δεν μπορούμε να επιλέξουμε κάθε σκέψη που εμφανίζεται στο μυαλό μας.
Μπορούμε, όμως, σε αρκετές περιπτώσεις, να καλλιεργήσουμε τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρινόμαστε σε αυτή.
Η διάκριση είναι σημαντική.
Αν θεωρήσουμε ότι κάθε δυσάρεστο συναίσθημα αποτελεί αποτυχία αυτοελέγχου, κινδυνεύουμε να μετατρέψουμε τη φιλοσοφία σε μια νέα πηγή ενοχής.
Ο Επίκτητος, αντίθετα, μπορεί να διαβαστεί πιο δημιουργικά ως ένας στοχαστής που μας καλεί σε συνεχή άσκηση της κρίσης και όχι σε απαίτηση απόλυτης ψυχολογικής τελειότητας.
13. Η πραγματική ελευθερία δεν είναι να συμβαίνουν όλα όπως θέλουμε
Συνήθως συνδέουμε την ελευθερία με τη δυνατότητα να πραγματοποιούμε τις επιθυμίες μας.
Θεωρούμε ελεύθερο τον άνθρωπο που μπορεί να ταξιδεύει όπου θέλει, να αποκτά όσα επιθυμεί και να οργανώνει τη ζωή του σύμφωνα με τα σχέδιά του.
Ο Επίκτητος προτείνει μια διαφορετική αντίληψη.
Αν η ευτυχία μας εξαρτάται αποκλειστικά από την εκπλήρωση των επιθυμιών μας, τότε παραμένουμε ευάλωτοι σε κάθε αλλαγή των περιστάσεων.
Όσο περισσότερα πράγματα απαιτούμε να εξελιχθούν με συγκεκριμένο τρόπο, τόσο περισσότερες ευκαιρίες υπάρχουν να απογοητευτούμε.
Η εσωτερική ελευθερία, σύμφωνα με τον Επίκτητο, δεν βρίσκεται στην απόλυτη κυριαρχία πάνω στον κόσμο.
Βρίσκεται στην ικανότητα να μη μετατρέπουμε κάθε εξωτερικό αποτέλεσμα σε μέτρο της προσωπικής μας αξίας και της ηθικής μας ακεραιότητας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι παύουμε να αγαπάμε, να επιθυμούμε ή να προσπαθούμε.
Σημαίνει ότι μαθαίνουμε να διακρίνουμε ανάμεσα σε αυτό που επιδιώκουμε και σε αυτό που μπορούμε να εγγυηθούμε.
Συμπέρασμα: Δεν χρειάζεται να ελέγχουμε τα πάντα για να ζούμε καλύτερα
Η φιλοσοφία του Επίκτητου ξεκινά από μια απλή παρατήρηση:
Ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ταραχής συνδέεται με την προσπάθεια να εξασφαλίσουμε πράγματα που δεν εξαρτώνται πλήρως από εμάς.
Θέλουμε να μας αγαπούν όλοι.
Θέλουμε να πετυχαίνουν πάντοτε τα σχέδιά μας.
Θέλουμε να αποφύγουμε την αποτυχία, την απώλεια και την αβεβαιότητα.
Όμως η πραγματικότητα δεν μπορεί να προσαρμόζεται διαρκώς στις επιθυμίες μας.
Ο Επίκτητος δεν μας ζητά να εγκαταλείψουμε τον κόσμο.
Μας καλεί να συμμετέχουμε σε αυτόν με μεγαλύτερη επίγνωση των ορίων μας.
Να προσπαθούμε χωρίς να απαιτούμε εγγυήσεις.
Να αγαπάμε χωρίς να επιδιώκουμε την κυριαρχία πάνω στους άλλους.
Να αναγνωρίζουμε την αδικία χωρίς να παραλύουμε από την οργή.
Να αντιμετωπίζουμε την αβεβαιότητα χωρίς να αφήνουμε τον φόβο να καθορίζει κάθε μας απόφαση.
Η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται στο να ελέγχουμε όσα συμβαίνουν γύρω μας, αλλά στο να καλλιεργούμε την κρίση και τον χαρακτήρα με τους οποίους τα αντιμετωπίζουμε.
Ίσως, τελικά, η πιο ουσιαστική ερώτηση που μπορούμε να κάνουμε στον εαυτό μας όταν κάτι μας αναστατώνει να είναι η εξής:
«Τι από όλα αυτά εξαρτάται πραγματικά από εμένα;»
Και αμέσως μετά:
«Τι μπορώ να κάνω σωστά, εδώ και τώρα;»
Πηγές και βιβλιογραφία
Πρωτογενείς πηγές
- Επίκτητος, Εγχειρίδιον, κεφάλαια 1 και 5. Η διάκριση των «ἐφ’ ἡμῖν» και «οὐκ ἐφ’ ἡμῖν» και η σχέση γεγονότων και κρίσεων.
https://dcc.dickinson.edu/epictetus-encheiridion/chapter-1 - Επίκτητος, Διατριβαί, ιδιαίτερα βιβλίο Α΄, κεφάλαιο 1, και βιβλίο Β΄, κεφάλαιο 5. Καταγραφή της διδασκαλίας του από τον Αρριανό.
Ακαδημαϊκές πηγές
- Stanford Encyclopedia of Philosophy — Epictetus. Αναλυτική παρουσίαση της ζωής, της προαίρεσης, της ηθικής και της έννοιας της ελευθερίας.
https://plato.stanford.edu/entries/epictetus/ - Internet Encyclopedia of Philosophy — Epictetus. Εξέταση της στωικής ηθικής, της προαίρεσης και των πρακτικών φιλοσοφικών ασκήσεων.
https://iep.utm.edu/epictetu/ - A. A. Long (2002), Epictetus: A Stoic and Socratic Guide to Life. Oxford University Press. Μελέτη της φιλοσοφίας του Επίκτητου και της σχέσης της με τη σωκρατική παράδοση.
- John Sellars (2006), Stoicism. University of California Press. Εισαγωγή στην ιστορία, στην ηθική και στην πρακτική διάσταση της στωικής φιλοσοφίας.
Σύγχρονη ψυχολογία
- Albert Ellis (1962), Reason and Emotion in Psychotherapy. Lyle Stuart. Θεμελιώδες έργο της ορθολογικής-συναισθηματικής ψυχοθεραπείας.
- Donald Robertson (2010), The Philosophy of Cognitive-Behavioural Therapy (CBT): Stoic Philosophy as Rational and Cognitive Psychotherapy. Karnac Books. Μελέτη της σχέσης του στωικισμού με τη σύγχρονη γνωσιακή ψυχοθεραπεία.
Σημείωση: Τα αρχαία αποσπάσματα αποδίδονται σε νεοελληνική γλώσσα για τις ανάγκες του άρθρου. Οι πρακτικές εφαρμογές αποτελούν σύγχρονη ερμηνεία των στωικών αρχών και όχι αυτολεξεί οδηγίες του Επίκτητου.
