Δεν έχει εγκέφαλο. Δεν διαθέτει νευρώνες, μάτια ή κεντρικό σύστημα ελέγχου. Κι όμως, μπορεί να βρίσκει αποτελεσματικές διαδρομές μέσα σε λαβυρίνθους, να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του με βάση προηγούμενες εμπειρίες και να σχηματίζει δίκτυα που θυμίζουν ανθρώπινες υποδομές. Το Physarum polycephalum δεν είναι ζώο ούτε μύκητας. Είναι ένας παράξενος μονοκύτταρος οργανισμός που θέτει ένα συναρπαστικό ερώτημα: μήπως η μάθηση είναι πολύ παλαιότερη από τον εγκέφαλο;
Ένα πλάσμα χωρίς εγκέφαλο μπροστά σε έναν λαβύρινθο
Φανταστείτε ένα εργαστήριο.
Πάνω σε μια επιφάνεια από άγαρ, οι επιστήμονες έχουν δημιουργήσει έναν μικρό λαβύρινθο.
Στα δύο άκρα του έχουν τοποθετήσει τροφή.
Το ζητούμενο είναι απλό: να βρεθεί μια σύντομη διαδρομή που συνδέει τις δύο πηγές.
Ένας άνθρωπος θα μπορούσε να εξετάσει τις επιλογές, να εντοπίσει τα αδιέξοδα και να σχεδιάσει τη διαδρομή.
Ένας υπολογιστής θα μπορούσε να εφαρμόσει έναν αλγόριθμο.
Αλλά τι θα συνέβαινε αν μέσα στον λαβύρινθο τοποθετούσαμε έναν οργανισμό χωρίς εγκέφαλο;
Χωρίς νευρώνες.
Χωρίς μάτια.
Χωρίς κάποιο κεντρικό όργανο που να επεξεργάζεται πληροφορίες.
Το 2000, μια ομάδα ερευνητών με επικεφαλής τον Toshiyuki Nakagaki δημοσίευσε στο επιστημονικό περιοδικό Nature ένα πείραμα που έμελλε να γίνει διάσημο.
Πρωταγωνιστής ήταν το Physarum polycephalum.
Ένας κιτρινωπός, γλοιώδης οργανισμός που απλώνεται πάνω σε υγρές επιφάνειες.
Στο πείραμα, το σώμα του κάλυπτε αρχικά διαφορετικές διαδρομές του λαβυρίνθου.
Καθώς όμως περνούσε ο χρόνος, τα τμήματα που οδηγούσαν σε αδιέξοδα υποχωρούσαν.
Το δίκτυο αναδιοργανωνόταν.
Τελικά, ο οργανισμός διατηρούσε μια σύνδεση ανάμεσα στις πηγές τροφής μέσω της συντομότερης διαθέσιμης διαδρομής στη συγκεκριμένη πειραματική διάταξη.
Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό.
Ένας οργανισμός χωρίς νευρικό σύστημα είχε επιτύχει κάτι που, με μια πρώτη ματιά, έμοιαζε να απαιτεί σχεδιασμό.
Αλλά πώς;
Και, κυρίως, τι ακριβώς σημαίνει αυτό;
Μπορούμε να πούμε ότι «σκέφτηκε»;
Ή μήπως η φύση διαθέτει τρόπους επίλυσης προβλημάτων που δεν μοιάζουν καθόλου με τη δική μας σκέψη;
Τι είναι πραγματικά το Physarum polycephalum;
Το Physarum polycephalum είναι ένας μυξομύκητας, γνωστός στα αγγλικά ως slime mould.
Παρά το όνομά του, δεν είναι πραγματικός μύκητας.
Ανήκει σε μια εξελικτική γραμμή ευκαρυωτικών οργανισμών που περιλαμβάνει αμοιβοειδείς μορφές ζωής.
Στο πιο χαρακτηριστικό στάδιο του κύκλου ζωής του σχηματίζει ένα πλασμώδιο.
Το πλασμώδιο μπορεί να απλώνεται σε σχετικά μεγάλες επιφάνειες, δημιουργώντας ένα δίκτυο από διακλαδώσεις και σωληνοειδείς δομές.
Το πιο παράξενο είναι ότι αυτό το εκτεταμένο σώμα αποτελεί ουσιαστικά μία γιγαντιαία κυτταρική μάζα με πολλούς πυρήνες, χωρίς να χωρίζεται σε συνηθισμένα ανεξάρτητα κύτταρα από εσωτερικές κυτταρικές μεμβράνες.
Με άλλα λόγια, μπορεί να εμφανίζεται σαν ένα πολύπλοκο δίκτυο, ενώ παραμένει ένα ενιαίο κυτταρικό σύστημα.
Στο φυσικό περιβάλλον, το Physarum συναντάται σε υγρές περιοχές, όπως στο έδαφος και σε αποσυντιθέμενο ξύλο.
Τρέφεται κυρίως με μικροοργανισμούς και οργανική ύλη.
Δεν κυνηγά τη λεία του όπως ένα ζώο.
Δεν διαθέτει αισθητήρια όργανα αντίστοιχα με τα δικά μας.
Αντίθετα, ανιχνεύει χημικές και φυσικές συνθήκες του περιβάλλοντος και μεταβάλλει τη μορφή και την κατεύθυνση της ανάπτυξής του.
Μπορεί να επεκτείνεται προς περιοχές με ευνοϊκές συνθήκες.
Να αποσύρεται από άλλες.
Να δημιουργεί νέες συνδέσεις.
Και να εγκαταλείπει διαδρομές που δεν εξυπηρετούν πλέον τη μεταφορά θρεπτικών ουσιών.
Αυτές οι συμπεριφορές αποτελούν τη βάση των πειραμάτων που το έκαναν διάσημο.
Πώς λύνει έναν λαβύρινθο χωρίς να σκέφτεται;
Η φράση «λύνει λαβυρίνθους» ακούγεται σαν να περιγράφει έναν μικροσκοπικό εγκέφαλο που υπολογίζει διαδρομές.
Αλλά αυτό δεν είναι που παρατηρούν οι επιστήμονες.
Το Physarum δεν εξετάζει έναν χάρτη.
Δεν αναπαριστά απαραίτητα τον λαβύρινθο με τον τρόπο που θα το έκανε ένας άνθρωπος.
Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι καταστρώνει συνειδητά ένα σχέδιο.
Το σώμα του λειτουργεί ως ένα δυναμικό δίκτυο μεταφοράς.
Μέσα στις σωληνοειδείς δομές του κινείται κυτταρόπλασμα.
Η ροή αυτή συνδέεται με περιοδικές συστολές και μεταβολές στο πάχος των σωλήνων.
Οι διαδρομές που μεταφέρουν αποτελεσματικότερα υλικό μπορούν να ενισχύονται.
Άλλες διαδρομές εξασθενούν.
Με τον χρόνο, το δίκτυο αλλάζει μορφή.
Η λύση δεν προκύπτει από ένα κεντρικό όργανο που δίνει εντολές.
Προκύπτει από την αλληλεπίδραση πολλών τοπικών φυσικών και βιολογικών διεργασιών.
Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται συχνά αυτοοργάνωση.
Η αυτοοργάνωση εμφανίζεται όταν ένα σύστημα αποκτά μια σύνθετη συνολική δομή μέσα από αλληλεπιδράσεις των επιμέρους στοιχείων του, χωρίς να απαιτείται ένας κεντρικός σχεδιαστής.
Παρόμοιες γενικές αρχές συναντάμε σε πολλά φυσικά συστήματα.
Στον σχηματισμό ορισμένων κρυσταλλικών δομών.
Στη συλλογική κίνηση σμηνών.
Στη δημιουργία διακλαδωμένων δικτύων.
Στο Physarum, όμως, η αυτοοργάνωση αποκτά μια ιδιαίτερη διάσταση.
Δεν δημιουργεί απλώς ένα σχήμα.
Δημιουργεί ένα δίκτυο που μπορεί να προσαρμόζεται λειτουργικά στις συνθήκες του περιβάλλοντος.
Και αυτή η ικανότητα είναι που προκάλεσε τόσο μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον.
Το πείραμα που συνέδεσε έναν μυξομύκητα με το σιδηροδρομικό δίκτυο του Τόκιο
Το 2010 δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science μια ακόμη εντυπωσιακή μελέτη.
Οι ερευνητές αναρωτήθηκαν αν οι μηχανισμοί ανάπτυξης του Physarum polycephalum θα μπορούσαν να μας διδάξουν κάτι για τον σχεδιασμό αποτελεσματικών δικτύων μεταφοράς.
Δημιούργησαν μια πειραματική διάταξη που αναπαριστούσε γεωγραφικά την περιοχή του Τόκιο.
Τοποθέτησαν πηγές τροφής σε θέσεις που αντιστοιχούσαν σε σημαντικά αστικά κέντρα.
Στη συνέχεια άφησαν τον οργανισμό να αναπτυχθεί.
Το Physarum άρχισε να δημιουργεί ένα δίκτυο σωλήνων που συνέδεε τις πηγές τροφής.
Καθώς το δίκτυο εξελισσόταν, ορισμένες συνδέσεις ενισχύονταν και άλλες υποχωρούσαν.
Οι ερευνητές συνέκριναν το τελικό δίκτυο με το πραγματικό σιδηροδρομικό δίκτυο της περιοχής.
Το αποτέλεσμα δεν ήταν ένα ακριβές αντίγραφο.
Ωστόσο, το βιολογικό δίκτυο παρουσίαζε συγκρίσιμες επιδόσεις σε χαρακτηριστικά όπως η αποδοτικότητα, το κόστος κατασκευής και η ανθεκτικότητα σε διακοπές.
Αυτό είναι ένα πολύ πιο ενδιαφέρον εύρημα από τον δημοφιλή ισχυρισμό ότι «μια μούχλα σχεδίασε καλύτερα το μετρό του Τόκιο».
Οι επιστήμονες δεν απέδειξαν ότι το Physarum είναι καλύτερος συγκοινωνιολόγος από τους ανθρώπους.
Έδειξαν ότι ένας οργανισμός χωρίς κεντρικό σύστημα ελέγχου μπορεί να δημιουργήσει δίκτυα με ιδιότητες που έχουν σημασία και για την ανθρώπινη μηχανική.
Το σημαντικότερο ίσως ήταν ότι οι ερευνητές ανέπτυξαν ένα μαθηματικό μοντέλο βασισμένο στους μηχανισμούς προσαρμογής του οργανισμού.
Έτσι, η μελέτη δεν περιορίστηκε σε μια εντυπωσιακή εικόνα.
Προσέφερε έναν τρόπο να μεταφραστούν βιολογικές αρχές σε υπολογιστικές και σχεδιαστικές ιδέες.
Αυτός είναι ένας από τους βασικούς στόχους της βιομιμητικής: να αντλούμε αρχές από τη φύση και να τις χρησιμοποιούμε για την επίλυση τεχνολογικών προβλημάτων.
Μπορεί ένας οργανισμός χωρίς νευρώνες να μαθαίνει;
Μέχρι εδώ, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι το Physarum απλώς ακολουθεί φυσικούς και χημικούς κανόνες.
Αλλά το 2016 δημοσιεύθηκε μια μελέτη που έκανε το ερώτημα ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Οι Romain Boisseau, David Vogel και Audrey Dussutour σχεδίασαν ένα πείραμα για να εξετάσουν αν το Physarum polycephalum μπορεί να παρουσιάσει εξοικείωση (habituation).
Η εξοικείωση είναι μια από τις απλούστερες μορφές μη συνειρμικής μάθησης.
Συμβαίνει όταν ένας οργανισμός μειώνει την αντίδρασή του σε ένα επαναλαμβανόμενο ερέθισμα που αποδεικνύεται ακίνδυνο.
Φανταστείτε ότι βρίσκεστε σε ένα δωμάτιο με έναν ήπιο, σταθερό θόρυβο.
Στην αρχή τον παρατηρείτε.
Μετά από κάποιο διάστημα, μπορεί να σταματήσετε να του δίνετε προσοχή.
Δεν σημαίνει ότι ο θόρυβος εξαφανίστηκε.
Σημαίνει ότι η συμπεριφορική σας ανταπόκριση άλλαξε με την εμπειρία.
Στο πείραμα με το Physarum, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ουσίες όπως η κινίνη και η καφεΐνη, οι οποίες μπορούσαν να λειτουργήσουν ως απωθητικά ερεθίσματα.
Τοποθέτησαν τον οργανισμό σε συνθήκες όπου έπρεπε να διασχίσει μια περιοχή με την ουσία για να φτάσει στην τροφή.
Αρχικά, το Physarum αντιδρούσε με αποφυγή ή καθυστέρηση.
Μετά από επαναλαμβανόμενη έκθεση, όμως, η συμπεριφορά του άλλαξε.
Άρχισε να διασχίζει την περιοχή πιο εύκολα.
Σαν να είχε μειώσει τη σημασία που απέδιδε σε ένα ερέθισμα το οποίο, παρά τη δυσάρεστη επίδρασή του, δεν προκαλούσε σοβαρή βλάβη στις συγκεκριμένες συνθήκες.
Το κρίσιμο στοιχείο ήταν ότι οι ερευνητές δεν αρκέστηκαν να παρατηρήσουν μια μείωση της αντίδρασης.
Έλεγξαν επίσης αν η συμπεριφορά μπορούσε να επανέλθει μετά από διάστημα χωρίς έκθεση και αν η εξοικείωση αφορούσε συγκεκριμένο ερέθισμα.
Αυτά τα στοιχεία βοηθούν στη διάκριση της μάθησης από την απλή κόπωση ή τη γενικευμένη αδυναμία αντίδρασης.
Τα αποτελέσματα ήταν συμβατά με τα βασικά κριτήρια της εξοικείωσης.
Ένας οργανισμός χωρίς νευρικό σύστημα παρουσίασε μια μορφή μάθησης που μπορούσε να μελετηθεί πειραματικά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι διαθέτει σκέψεις.
Σημαίνει ότι η εμπειρία μπορεί να μεταβάλει τη μελλοντική συμπεριφορά του με τρόπο που πληροί συγκεκριμένα επιστημονικά κριτήρια.
Μνήμη χωρίς εγκέφαλο: Πού αποθηκεύεται η εμπειρία;
Εδώ εμφανίζεται ένα ακόμη παράδοξο.
Αν ένας οργανισμός δεν διαθέτει νευρώνες, πού μπορεί να διατηρεί πληροφορίες για το παρελθόν;
Στον άνθρωπο, η μνήμη συνδέεται με πολύπλοκες μεταβολές στη λειτουργία και στις συνδέσεις των νευρωνικών δικτύων.
Αλλά η πληροφορία δεν χρειάζεται πάντοτε να αποθηκεύεται σε νευρικές συνάψεις.
Ένα βιολογικό σύστημα μπορεί να διατηρεί ίχνη προηγούμενων καταστάσεων μέσω χημικών μεταβολών, φυσικών δομών ή αλλαγών στη λειτουργική του οργάνωση.
Στην περίπτωση του Physarum, μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μορφή μνήμης βρίσκεται έξω από το σώμα του.
Καθώς κινείται, ο οργανισμός αφήνει πίσω του ένα στρώμα εξωκυττάριας βλέννας.
Το ίχνος αυτό μπορεί να επηρεάζει τις μελλοντικές κινήσεις του.
Το 2012, ερευνητές δημοσίευσαν στο PNAS μια μελέτη στην οποία εξέτασαν πώς το Physarum χρησιμοποιεί αυτά τα ίχνη κατά την πλοήγησή του.
Στα πειράματα, ο οργανισμός έπρεπε να φτάσει σε μια πηγή τροφής ενώ αντιμετώπιζε ένα εμπόδιο σε σχήμα U.
Η άμεση προσέγγιση της τροφής δεν αρκούσε.
Χρειαζόταν να κινηθεί γύρω από το εμπόδιο.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η δυνατότητα διάκρισης ήδη εξερευνημένων περιοχών βοηθούσε τον οργανισμό να κινηθεί αποτελεσματικότερα.
Η βλέννα λειτουργούσε ως ένα είδος εξωτερικού ίχνους της προηγούμενης διαδρομής.
Δεν επρόκειτο για ανάμνηση με τη μορφή μιας νοητικής εικόνας.
Ήταν μια πληροφορία ενσωματωμένη στο περιβάλλον.
Το ίδιο το τοπίο γινόταν μέρος του συστήματος πλοήγησης.
Αυτή η ιδέα είναι συναρπαστική.
Γιατί μας υπενθυμίζει ότι η μνήμη, με τη λειτουργική έννοια της διατήρησης πληροφορίας που επηρεάζει τη μελλοντική συμπεριφορά, δεν είναι υποχρεωτικά κλεισμένη μέσα σε έναν εγκέφαλο.
Μερικές φορές, ένα ζωντανό σύστημα μπορεί να χρησιμοποιεί τον ίδιο τον κόσμο ως αρχείο του παρελθόντος του.
Το πείραμα που έδειξε ότι η μάθηση μπορεί να μεταφερθεί με κυτταρική σύντηξη
Η ιστορία γίνεται ακόμη πιο παράξενη.
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στα τέλη του 2016, ερευνητές εξέτασαν τι συμβαίνει όταν δύο πλασμώδια του Physarum συντήκονται.
Το ερώτημα ήταν απλό αλλά εντυπωσιακό.
Αν ένας οργανισμός έχει εξοικειωθεί με ένα ερέθισμα και ένας άλλος δεν το έχει συναντήσει ποτέ, μπορεί η προσαρμοσμένη συμπεριφορά να μεταφερθεί από τον πρώτο στον δεύτερο;
Οι ερευνητές εξέθεσαν ορισμένα πλασμώδια σε ένα απωθητικό ερέθισμα μέχρι να εμφανίσουν εξοικείωση.
Άλλα πλασμώδια δεν είχαν προηγούμενη εμπειρία με την ουσία.
Στη συνέχεια επέτρεψαν σε οργανισμούς διαφορετικών ομάδων να συντηχθούν.
Στο Physarum, η κυτταρική σύντηξη μπορεί να δημιουργήσει μια κοινή κυτταροπλασματική μάζα.
Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι η προσαρμοσμένη απόκριση μπορούσε να μεταφερθεί μέσω αυτής της σύντηξης.
Το εύρημα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρον, επειδή υποδείκνυε ότι η προηγούμενη εμπειρία είχε αφήσει κάποια μεταβιβάσιμη φυσιολογική επίδραση.
Αλλά και εδώ χρειάζεται ακρίβεια.
Δεν αποδείχθηκε ότι ο οργανισμός «μετέδωσε μια σκέψη».
Δεν γνωρίζουμε ότι μοιράστηκε μια συνειδητή ανάμνηση.
Η μελέτη έδειξε μεταφορά μιας μαθημένης συμπεριφορικής προσαρμογής μέσω κυτταρικής σύντηξης.
Οι ακριβείς μοριακοί μηχανισμοί που επιτρέπουν αυτή τη μεταφορά αποτελούν αντικείμενο περαιτέρω έρευνας.
Κι όμως, ακόμη και αυτή η προσεκτική διατύπωση είναι εντυπωσιακή.
Η εμπειρία ενός οργανισμού μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά ενός άλλου μέσω της φυσικής ένωσης των κυτταρικών τους συστημάτων.
Χωρίς λέξεις.
Χωρίς νευρώνες.
Χωρίς εγκέφαλο.
Μήπως το ίδιο το σώμα λειτουργεί σαν ένας υπολογιστής;
Για να κατανοήσουμε το Physarum, ίσως χρειάζεται να αλλάξουμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε την επεξεργασία πληροφοριών.
Συνήθως φανταζόμαστε έναν υπολογισμό ως μια σειρά συμβολικών πράξεων.
Υπάρχουν δεδομένα.
Ένας επεξεργαστής.
Ένας αλγόριθμος.
Και ένα αποτέλεσμα.
Όμως στη φύση, η επίλυση προβλημάτων μπορεί να προκύπτει από τις ίδιες τις φυσικές ιδιότητες ενός συστήματος.
Σκεφτείτε το νερό που ρέει μέσα σε ένα δίκτυο σωλήνων.
Η κατανομή της ροής εξαρτάται από την πίεση, την αντίσταση και τη γεωμετρία.
Δεν υπάρχει ένας κεντρικός διαχειριστής που υπολογίζει συνεχώς κάθε κίνηση του νερού.
Οι φυσικές αλληλεπιδράσεις παράγουν τη συνολική συμπεριφορά.
Στο Physarum, οι ροές κυτταροπλάσματος, οι συστολές, οι χημικές αποκρίσεις και η μεταβολή του πάχους των σωλήνων συνδυάζονται σε ένα δυναμικό σύστημα.
Η μορφή του σώματος επηρεάζει τη μεταφορά υλικών.
Η μεταφορά υλικών επηρεάζει τη μορφή του σώματος.
Αυτός ο κύκλος ανατροφοδότησης επιτρέπει την προσαρμογή.
Η διαδικασία μπορεί να περιγραφεί ως μια μορφή ενσωματωμένου υπολογισμού ή μορφολογικού υπολογισμού.
Η ιδέα δεν είναι ότι το Physarum διαθέτει έναν κρυμμένο μικροσκοπικό υπολογιστή.
Είναι ότι η φυσική οργάνωση του οργανισμού συμμετέχει άμεσα στην επίλυση του προβλήματος.
Το σώμα δεν είναι απλώς ένα εργαλείο που εκτελεί αποφάσεις.
Είναι μέρος του μηχανισμού που παράγει την προσαρμοστική συμπεριφορά.
Τι σημαίνει τελικά «νοημοσύνη»;
Εδώ βρίσκεται το πιο δύσκολο ερώτημα.
Μπορούμε να αποκαλέσουμε το Physarum polycephalum νοήμον;
Η απάντηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το τι εννοούμε με τη λέξη.
Αν ορίζουμε τη νοημοσύνη ως την ικανότητα ενός συστήματος να προσαρμόζεται στο περιβάλλον του, να αξιοποιεί πληροφορίες και να παράγει αποτελεσματικές λύσεις σε ορισμένα προβλήματα, τότε το Physarum παρουσιάζει χαρακτηριστικά που μπορούν να συζητηθούν μέσα σε αυτό το πλαίσιο.
Αν όμως εννοούμε τη συνειδητή σκέψη, τη γλωσσική κατανόηση, τον αφηρημένο συλλογισμό ή την αυτογνωσία, δεν υπάρχουν στοιχεία που να δικαιολογούν την απόδοση τέτοιων ικανοτήτων στον οργανισμό.
Αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης.
Η επίλυση ενός προβλήματος δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά συνείδηση.
Ένα θερμοστατικό σύστημα προσαρμόζει τη λειτουργία του στη θερμοκρασία.
Ένα φυτό μπορεί να μεταβάλλει την ανάπτυξή του ανάλογα με το φως.
Ένα βιολογικό δίκτυο μπορεί να βελτιστοποιεί τη μεταφορά υλικών.
Αυτά τα φαινόμενα δεν είναι ταυτόσημα.
Ούτε απαιτούν όλα την ίδια έννοια της νοημοσύνης.
Το ενδιαφέρον του Physarum βρίσκεται στο ότι εμφανίζει πολλές προσαρμοστικές συμπεριφορές σε έναν οργανισμό χωρίς νευρικό σύστημα.
Αυτό επιτρέπει στους επιστήμονες να μελετήσουν ποια στοιχεία της μάθησης μπορούν να εμφανιστούν χωρίς εγκέφαλο.
Και ποια ίσως απαιτούν πολύ πιο σύνθετες νευρωνικές δομές.
Δεν χρειάζεται να αποδώσουμε στον μυξομύκητα ανθρώπινες ιδιότητες για να αναγνωρίσουμε τη σημασία του.
Η πραγματική του βιολογία είναι ήδη αρκετά παράξενη.
Η μάθηση μπορεί να είναι παλαιότερη από τα νευρικά συστήματα
Αν ένας οργανισμός χωρίς νευρώνες μπορεί να παρουσιάζει εξοικείωση, τότε η ικανότητα μεταβολής της συμπεριφοράς με βάση την εμπειρία δεν εξαρτάται αποκλειστικά από ένα νευρικό σύστημα.
Αυτό έχει σημαντικές εξελικτικές προεκτάσεις.
Τα νευρικά συστήματα εμφανίστηκαν σε συγκεκριμένες εξελικτικές γραμμές ζώων.
Αλλά οι ζωντανοί οργανισμοί επεξεργάζονταν πληροφορίες για το περιβάλλον τους πολύ πριν υπάρξουν εγκέφαλοι.
Έπρεπε να εντοπίζουν θρεπτικές ουσίες.
Να αποφεύγουν βλαβερές συνθήκες.
Να ρυθμίζουν τον μεταβολισμό τους.
Να ανταποκρίνονται σε αλλαγές θερμοκρασίας, υγρασίας και χημικής σύστασης.
Η ζωή απαιτεί διαρκή προσαρμογή.
Το ενδιαφέρον ερώτημα είναι πότε και πώς ορισμένες μορφές προσαρμογής απέκτησαν τα χαρακτηριστικά που σήμερα περιγράφουμε ως μάθηση.
Το Physarum προσφέρει ένα πειραματικό μοντέλο για να εξετάσουμε αυτή την πιθανότητα.
Δεν αποδεικνύει ότι η μάθηση εμφανίστηκε σε έναν συγκεκριμένο αρχαίο πρόγονο.
Ούτε επιτρέπει να ανασυνθέσουμε με βεβαιότητα την ιστορία της γνωστικής εξέλιξης.
Αλλά δείχνει ότι ορισμένες λειτουργικές μορφές μάθησης μπορούν να υπάρξουν χωρίς τις νευρωνικές δομές που συνήθως συνδέουμε με αυτές.
Ίσως, λοιπόν, ο εγκέφαλος να μην εφηύρε από το μηδέν την ικανότητα της ζωής να αξιοποιεί προηγούμενες εμπειρίες.
Ίσως να εξέλιξε και να οργάνωσε με εξαιρετικά σύνθετο τρόπο δυνατότητες που έχουν βαθύτερες βιολογικές ρίζες.
Αυτή είναι μια επιστημονικά ενδιαφέρουσα υπόθεση, όχι ένα οριστικά λυμένο εξελικτικό ζήτημα.
Τι μπορεί να μας διδάξει για την τεχνολογία;
Η σημασία του Physarum δεν περιορίζεται στη θεωρητική βιολογία.
Οι μηχανισμοί αυτοοργάνωσης και προσαρμογής του έχουν εμπνεύσει μαθηματικά μοντέλα και υπολογιστικές μεθόδους.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πεδία είναι η βελτιστοποίηση δικτύων.
Σε πολλά πραγματικά προβλήματα πρέπει να συνδέσουμε διαφορετικά σημεία με έναν αποτελεσματικό τρόπο.
Για παράδειγμα, ένα δίκτυο μεταφορών πρέπει να εξυπηρετεί πολλές περιοχές.
Ένα δίκτυο επικοινωνιών πρέπει να μεταφέρει πληροφορίες.
Ένα σύστημα διανομής πρέπει να συνδυάζει κόστος, ταχύτητα και ανθεκτικότητα.
Συχνά οι στόχοι αυτοί συγκρούονται.
Η συντομότερη διαδρομή δεν είναι πάντοτε η πιο ανθεκτική.
Το φθηνότερο δίκτυο δεν είναι πάντοτε το πιο αποτελεσματικό.
Οι μηχανισμοί του Physarum προσφέρουν μια βιολογική αφετηρία για την ανάπτυξη αλγορίθμων που εξετάζουν τέτοιους συμβιβασμούς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μελλοντικές πόλεις θα σχεδιάζονται κυριολεκτικά από μυξομύκητες.
Σημαίνει ότι μπορούμε να μελετούμε τις φυσικές διαδικασίες που παράγουν αποτελεσματικές δομές και να τις μετατρέπουμε σε μαθηματικά εργαλεία.
Η φύση δεν παρέχει πάντοτε την τέλεια λύση.
Μπορεί όμως να αποκαλύπτει στρατηγικές που δεν θα σκεφτόμασταν εύκολα αν ξεκινούσαμε αποκλειστικά από τις ανθρώπινες μεθόδους σχεδιασμού.
Το παράδοξο της νοημοσύνης χωρίς κεντρικό έλεγχο
Η ιστορία του Physarum έχει και μια ευρύτερη σημασία.
Είμαστε συνηθισμένοι να συνδέουμε τη σύνθετη συμπεριφορά με την ύπαρξη ενός κέντρου αποφάσεων.
Στον άνθρωπο, ο εγκέφαλος έχει καθοριστικό ρόλο στον συντονισμό του σώματος.
Στους υπολογιστές, η επεξεργασία πληροφοριών συχνά περιγράφεται μέσω συγκεκριμένων αρχιτεκτονικών ελέγχου.
Στους ανθρώπινους οργανισμούς, φανταζόμαστε πολλές φορές ότι κάποιος πρέπει να δίνει οδηγίες για να λειτουργήσει αποτελεσματικά το σύνολο.
Το Physarum μάς δείχνει μια διαφορετική δυνατότητα.
Η λειτουργική οργάνωση μπορεί να προκύπτει από τοπικές αλληλεπιδράσεις.
Η προσαρμογή μπορεί να αναδύεται από την ίδια τη δομή ενός δικτύου.
Και η επίλυση ορισμένων προβλημάτων δεν απαιτεί έναν κεντρικό σχεδιαστή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αποκεντρωμένο σύστημα είναι έξυπνο.
Ούτε ότι η ανθρώπινη σκέψη λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο.
Μας υπενθυμίζει όμως ότι η φύση δεν ακολουθεί μία μόνο αρχιτεκτονική για την παραγωγή σύνθετης συμπεριφοράς.
Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους ένα σύστημα μπορεί να οργανώνεται, να προσαρμόζεται και να ανταποκρίνεται στις προκλήσεις του περιβάλλοντος.
Και δεν χρειάζεται όλοι να μοιάζουν με εγκέφαλο.
Μήπως υπερεκτιμούμε τη δική μας μορφή νοημοσύνης;
Η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι εξαιρετική.
Η γλώσσα, ο αφηρημένος συλλογισμός, η επιστήμη, η τέχνη και η τεχνολογία αποτελούν εντυπωσιακές εκφράσεις των γνωστικών μας ικανοτήτων.
Αλλά αυτή η ιδιαιτερότητα μπορεί να δημιουργεί μια παγίδα.
Να θεωρούμε ότι κάθε μορφή επιτυχημένης προσαρμογής πρέπει να μοιάζει με τη δική μας σκέψη.
Ότι για να υπάρχει μάθηση πρέπει να υπάρχει εγκέφαλος.
Ότι για να υπάρχει αποτελεσματική συμπεριφορά πρέπει να υπάρχει συνειδητός σχεδιασμός.
Ότι για να προκύψει μια λύση πρέπει κάποιος να την έχει προηγουμένως φανταστεί.
Το Physarum δεν καταργεί τις διαφορές ανάμεσα στον άνθρωπο και στους άλλους οργανισμούς.
Αντίθετα, μας βοηθά να τις περιγράψουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια.
Μας δείχνει ότι η μάθηση, η μνήμη και η επίλυση προβλημάτων δεν αποτελούν απαραίτητα μία ενιαία ικανότητα.
Μπορούν να περιγράφουν διαφορετικές λειτουργίες, οι οποίες εμφανίζονται σε διαφορετικούς βαθμούς και με διαφορετικούς μηχανισμούς.
Ένας οργανισμός μπορεί να παρουσιάζει εξοικείωση χωρίς να διαθέτει συνειδητή αυτογνωσία.
Μπορεί να αξιοποιεί ίχνη του περιβάλλοντος χωρίς να σχηματίζει νοητικές εικόνες.
Μπορεί να δημιουργεί αποτελεσματικά δίκτυα χωρίς να κατανοεί τι είναι ένα δίκτυο.
Και αυτή η διάκριση δεν μειώνει τη σημασία των ικανοτήτων του.
Την κάνει επιστημονικά πιο ενδιαφέρουσα.
Τι δεν γνωρίζουμε ακόμη
Παρά τις εντυπωσιακές μελέτες, πολλά ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά.
Δεν γνωρίζουμε πλήρως πώς κωδικοποιούνται όλες οι μορφές εμπειρίας στο Physarum.
Δεν έχει αποσαφηνιστεί ολόκληρη η αλυσίδα μοριακών και φυσικών μηχανισμών που συνδέει ένα ερέθισμα με τη μεταγενέστερη αλλαγή συμπεριφοράς.
Η σχέση ανάμεσα στη μορφολογία των σωληνοειδών δικτύων, στις κυτταροπλασματικές ροές και στη διατήρηση προηγούμενων καταστάσεων εξακολουθεί να ερευνάται.
Επίσης, οι επιστήμονες συζητούν ποιοι ορισμοί της μάθησης και της νόησης είναι καταλληλότεροι όταν εξετάζουμε οργανισμούς χωρίς νευρικό σύστημα.
Αυτή η διαφωνία δεν αποτελεί αδυναμία της επιστήμης.
Αποτελεί μέρος της προσπάθειας να χρησιμοποιούμε τις έννοιες με ακρίβεια.
Αν ονομάσουμε κάθε προσαρμογή «νοημοσύνη», η λέξη κινδυνεύει να χάσει την εξηγητική της αξία.
Αν, αντίθετα, απαιτούμε ανθρώπινη σκέψη για να αναγνωρίσουμε οποιαδήποτε μορφή μάθησης, μπορεί να αγνοήσουμε πραγματικά βιολογικά φαινόμενα.
Το Physarum βρίσκεται ακριβώς στο σημείο όπου αυτές οι δύο δυσκολίες συναντιούνται.
Και γι’ αυτό είναι τόσο πολύτιμο για την έρευνα.
Ένας οργανισμός που αλλάζει τον τρόπο που κοιτάζουμε τη ζωή
Ας επιστρέψουμε στον μικρό λαβύρινθο του εργαστηρίου.
Ένα κιτρινωπό δίκτυο απλώνεται πάνω σε μια υγρή επιφάνεια.
Ορισμένοι σωλήνες ενισχύονται.
Άλλοι υποχωρούν.
Η τροφή βρίσκεται σε δύο διαφορετικά σημεία.
Και ο οργανισμός, χωρίς να διαθέτει εγκέφαλο, διαμορφώνει μια αποτελεσματική σύνδεση ανάμεσά τους.
Δεν γνωρίζουμε ότι σκέφτεται.
Δεν έχουμε λόγο να υποθέσουμε ότι κατανοεί τον λαβύρινθο.
Δεν χρειάζεται να του αποδώσουμε πρόθεση, φαντασία ή συνείδηση.
Αυτό που παρατηρούμε είναι ήδη αρκετό για να μας εντυπωσιάσει.
Η ζωή μπορεί να επεξεργάζεται πληροφορίες με τρόπους πολύ διαφορετικούς από τους δικούς μας.
Μπορεί να διατηρεί ίχνη του παρελθόντος χωρίς νευρικές συνάψεις.
Μπορεί να προσαρμόζει τη συμπεριφορά της μέσα από αλλαγές στη φυσική της οργάνωση.
Μπορεί να παράγει λειτουργικές λύσεις χωρίς έναν κεντρικό μηχανισμό σχεδιασμού.
Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη συμβολή του Physarum polycephalum.
Δεν αποδεικνύει ότι κάθε ζωντανό πλάσμα σκέφτεται.
Μας δείχνει όμως ότι η ικανότητα να μαθαίνεις από τον κόσμο δεν περιορίζεται απαραίτητα σε οργανισμούς που διαθέτουν εγκέφαλο.
Για πολύ καιρό, αναζητούσαμε τη νοημοσύνη κυρίως εκεί όπου υπήρχαν νευρώνες.
Το Physarum μάς καλεί να εξετάσουμε και τις πιο θεμελιώδεις μορφές προσαρμογής.
Να αναρωτηθούμε πώς η ζωή χρησιμοποιεί την πληροφορία.
Πώς το παρελθόν μπορεί να επηρεάζει το μέλλον.
Και πώς μια σύνθετη συμπεριφορά μπορεί να αναδύεται από ένα σύστημα που δεν διαθέτει κανένα κεντρικό όργανο σκέψης.
Ίσως το πιο παράξενο με αυτό το πλάσμα να μην είναι ότι μπορεί να λύνει προβλήματα χωρίς εγκέφαλο. Ίσως είναι ότι μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε πόσους διαφορετικούς τρόπους έχει ανακαλύψει η ζωή για να μαθαίνει.
Επιστημονικές πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
1. Nakagaki, T., Yamada, H. & Tóth, Á. (2000).
Maze-solving by an amoeboid organism.
Nature, 407, 470.
DOI: https://doi.org/10.1038/35035159
Το ιστορικό πείραμα που έδειξε ότι το Physarum polycephalum μπορεί να διαμορφώνει τη συντομότερη σύνδεση ανάμεσα σε δύο πηγές τροφής μέσα σε λαβύρινθο.
2. Tero, A. et al. (2010).
Rules for biologically inspired adaptive network design.
Science, 327(5964), 439–442.
DOI: https://doi.org/10.1126/science.1177894
Η μελέτη που συνέκρινε τα δίκτυα του Physarum με το σιδηροδρομικό δίκτυο της περιοχής του Τόκιο και ανέπτυξε ένα βιολογικά εμπνευσμένο μαθηματικό μοντέλο.
3. Reid, C. R. et al. (2012).
Slime mold uses an externalized spatial “memory” to navigate in complex environments.
Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 109(43), 17490–17494.
DOI: https://doi.org/10.1073/pnas.1215037109
Πειραματική διερεύνηση της εξωτερικευμένης χωρικής μνήμης και της χρήσης ιχνών βλέννας κατά την πλοήγηση.
4. Boisseau, R. P., Vogel, D. & Dussutour, A. (2016).
Habituation in non-neural organisms: evidence from slime moulds.
Proceedings of the Royal Society B, 283, 20160446.
DOI: https://doi.org/10.1098/rspb.2016.0446
Πειραματική τεκμηρίωση εξοικείωσης, μιας βασικής μορφής μάθησης, σε οργανισμό χωρίς νευρικό σύστημα.
5. Vogel, D. & Dussutour, A. (2016).
Direct transfer of learned behaviour via cell fusion in non-neural organisms.
Proceedings of the Royal Society B, 283, 20162382.
DOI: https://doi.org/10.1098/rspb.2016.2382
Έρευνα για τη μεταφορά μιας μαθημένης συμπεριφορικής προσαρμογής μεταξύ πλασμωδίων μέσω κυτταρικής σύντηξης.
6. Σχετική έρευνα για τη μορφολογία των δικτύων (2023).
Relation between learning process and morphology of transport tube network in plasmodium of Physarum polycephalum.
Μελέτη της σχέσης ανάμεσα στη δομή του δικτύου μεταφοράς, στις ταλαντώσεις του και στις διαδικασίες εξοικείωσης.
Σημείωση επιστημονικής ακρίβειας: Στο άρθρο οι όροι «μάθηση», «μνήμη» και «επίλυση προβλημάτων» χρησιμοποιούνται με τη λειτουργική και πειραματική τους έννοια. Δεν συνεπάγονται συνειδητή σκέψη, ανθρώπινη νοημοσύνη ή υποκειμενική εμπειρία στο Physarum polycephalum.





