Πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε τι επιλέγουμε και, κυρίως, γιατί το επιλέγουμε. Τι συμβαίνει όμως όταν κάποιος αλλάζει κρυφά το αποτέλεσμα μιας απόφασής μας; Ένα ευφυές ψυχολογικό πείραμα έδειξε ότι μπορούμε όχι μόνο να μην αντιληφθούμε την αλλαγή, αλλά και να υπερασπιστούμε με επιχειρήματα μια επιλογή που δεν κάναμε ποτέ. Η ανακάλυψη αυτή φωτίζει τα όρια της αυτογνωσίας και μας αναγκάζει να ξανασκεφτούμε πόσο καλά γνωρίζουμε τον ίδιο μας τον εαυτό.
Μια απλή ερώτηση με μια απροσδόκητη απάντηση
Γιατί επέλεξες το επάγγελμά σου;
Γιατί προτιμάς έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, ένα πολιτικό κόμμα ή έναν τρόπο ζωής;
Γιατί αγόρασες εκείνο το προϊόν και όχι κάποιο άλλο;
Σχετικά άρθρα
Οι περισσότεροι από εμάς μπορούμε να απαντήσουμε σε τέτοιες ερωτήσεις.
Μπορούμε να αναφέρουμε λόγους, να εξηγήσουμε προτιμήσεις και να περιγράψουμε τη σκέψη που, όπως πιστεύουμε, προηγήθηκε μιας απόφασης.
Η δυνατότητα αυτή αποτελεί βασικό στοιχείο της εικόνας που έχουμε για τον εαυτό μας.
Θεωρούμε ότι είμαστε οι πρωταγωνιστές της προσωπικής μας ιστορίας. Ότι γνωρίζουμε τις επιθυμίες μας, καταλαβαίνουμε τα κίνητρά μας και μπορούμε να εξηγήσουμε τις επιλογές μας.
Αλλά υπάρχει ένα πρόβλημα.
Το γεγονός ότι μπορούμε να εξηγήσουμε μια απόφαση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι γνωρίζουμε τους πραγματικούς λόγους για τους οποίους την πήραμε.
Μερικές φορές, ο ανθρώπινος νους δεν λειτουργεί μόνο ως όργανο λήψης αποφάσεων.
Λειτουργεί και ως αφηγητής.
Ένας αφηγητής που προσπαθεί να δώσει συνοχή σε όσα έχουν ήδη συμβεί.
Και, όπως έδειξε μια εντυπωσιακή σειρά ψυχολογικών πειραμάτων, αυτός ο αφηγητής δεν είναι πάντοτε αξιόπιστος.
1. Το πείραμα του 2005: Όταν οι ερευνητές άλλαξαν κρυφά την επιλογή
Το 2005, τέσσερις ερευνητές —οι Petter Johansson, Lars Hall, Sverker Sikström και Andreas Olsson— δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Science μια εργασία με τίτλο:
Failure to Detect Mismatches Between Intention and Outcome in a Simple Decision Task.
Σε ελεύθερη ελληνική απόδοση:
«Αδυναμία εντοπισμού ασυμφωνιών ανάμεσα στην πρόθεση και στο αποτέλεσμα μιας απλής απόφασης».
Η ερευνητική ομάδα θέλησε να εξετάσει κάτι που συνήθως θεωρούμε αυτονόητο:
Αν κάποιος αλλάξει το αποτέλεσμα μιας επιλογής μας, θα το αντιληφθούμε;
Για να απαντήσουν, οι επιστήμονες σχεδίασαν ένα πείραμα που συνδύαζε την ψυχολογία με μια τεχνική ταχυδακτυλουργίας.
Οι συμμετέχοντες έβλεπαν ζευγάρια φωτογραφιών γυναικείων προσώπων.
Κάθε φορά έπρεπε να επιλέξουν ποιο πρόσωπο θεωρούσαν πιο ελκυστικό.
Η διαδικασία έμοιαζε απλή.
Ο συμμετέχων εξέταζε τις δύο φωτογραφίες, αποφάσιζε και έδειχνε την προτίμησή του.
Στη συνέχεια, ο ερευνητής του παρουσίαζε τη φωτογραφία που υποτίθεται ότι είχε επιλέξει και του ζητούσε να εξηγήσει τους λόγους της προτίμησής του.
Μόνο που σε ορισμένες δοκιμές συνέβαινε κάτι απροσδόκητο.
Χρησιμοποιώντας μια κρυφή αλλαγή καρτών, οι ερευνητές παρουσίαζαν στον συμμετέχοντα το πρόσωπο που είχε απορρίψει, σαν να ήταν εκείνο που είχε επιλέξει.
Η αρχική απόφαση δεν είχε αλλάξει.
Είχε αλλάξει το αποτέλεσμα που του παρουσίαζαν.
Το ερώτημα ήταν αν θα αντιλαμβανόταν την ασυμφωνία.
2. Το πιο παράξενο αποτέλεσμα: Υπερασπίστηκαν μια επιλογή που δεν είχαν κάνει
Θα περίμενε κανείς ότι μια τέτοια αλλαγή θα γινόταν αμέσως αντιληπτή.
Άλλωστε, οι συμμετέχοντες είχαν μόλις δει τις δύο φωτογραφίες.
Είχαν εκφράσει την προτίμησή τους λίγα δευτερόλεπτα νωρίτερα.
Κι όμως, πολλές από τις αλλαγές δεν εντοπίστηκαν.
Στην αρχική έρευνα, οι συμμετέχοντες συχνά αποδέχονταν ως δική τους τη φωτογραφία που τους παρουσιαζόταν, παρότι δεν ήταν εκείνη που είχαν επιλέξει.
Το ακόμη πιο ενδιαφέρον στοιχείο ήταν όσα ακολουθούσαν.
Όταν οι ερευνητές ζητούσαν εξηγήσεις, αρκετοί συμμετέχοντες παρείχαν κανονικές, φαινομενικά πειστικές αιτιολογήσεις.
Περιέγραφαν χαρακτηριστικά του προσώπου.
Αναφέρονταν σε αισθητικές προτιμήσεις.
Διατύπωναν λόγους για τους οποίους θεωρούσαν ότι η συγκεκριμένη φωτογραφία ήταν η καλύτερη επιλογή.
Μόνο που δεν είχαν επιλέξει αυτή τη φωτογραφία.
Οι εξηγήσεις τους αναφέρονταν σε ένα αποτέλεσμα που τους είχε παρουσιαστεί εκ των υστέρων.
Οι ερευνητές ονόμασαν το φαινόμενο choice blindness.
Στα ελληνικά μπορούμε να το αποδώσουμε ως «τύφλωση επιλογής» ή, πιο περιγραφικά, «αδυναμία αναγνώρισης μιας αλλαγής στο αποτέλεσμα της επιλογής μας».
Σε μεταγενέστερη παρουσίαση της έρευνάς τους, οι Johansson και Hall ανέφεραν ότι περίπου τα τρία τέταρτα των κρίσιμων αλλαγών περνούσαν απαρατήρητα.
Αυτό το ποσοστό αφορά τις συγκεκριμένες πειραματικές συνθήκες. Δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι αποτυγχάνουν να αναγνωρίσουν το 75% των αποφάσεών τους στην καθημερινή ζωή.
Η ανακάλυψη ήταν σημαντική όχι επειδή απέδειξε ότι οι άνθρωποι δεν ξέρουν ποτέ τι θέλουν.
Αλλά επειδή έδειξε ότι η βεβαιότητά μας για μια προσωπική επιλογή μπορεί να παραμείνει ισχυρή ακόμη και όταν το αποτέλεσμα που υπερασπιζόμαστε δεν αντιστοιχεί στην αρχική μας απόφαση.
3. Γιατί δεν αντιλαμβανόμαστε την αλλαγή;
Η πρώτη πιθανή εξήγηση σχετίζεται με τα όρια της προσοχής και της μνήμης.
Στην καθημερινότητα δεν καταγράφουμε κάθε λεπτομέρεια των εμπειριών μας με απόλυτη ακρίβεια.
Η αντίληψη είναι επιλεκτική.
Η μνήμη δεν λειτουργεί σαν μια τέλεια βιντεοκάμερα.
Και όταν λαμβάνουμε μια απόφαση, δεν διατηρούμε απαραίτητα μια πλήρη, λεπτομερή αναπαράσταση όλων των εναλλακτικών επιλογών.
Εάν το αποτέλεσμα που μας παρουσιάζεται μοιάζει εύλογο, ενδέχεται να μην αναζητήσουμε κάποια ασυμφωνία.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη διάσταση.
Οι άνθρωποι συνήθως περιμένουμε ότι το περιβάλλον μας λειτουργεί με κάποια συνέπεια.
Όταν επιλέγουμε κάτι και κάποιος μας το παραδίδει, θεωρούμε ότι μας δίνει αυτό που ζητήσαμε.
Δεν ελέγχουμε διαρκώς κάθε λεπτομέρεια.
Αυτή η εμπιστοσύνη είναι συχνά χρήσιμη.
Μας επιτρέπει να λειτουργούμε χωρίς να εξετάζουμε ασταμάτητα κάθε γεγονός.
Σε ένα πείραμα, όμως, όπου το αποτέλεσμα έχει αλλοιωθεί σκόπιμα, η ίδια προσδοκία μπορεί να μας παραπλανήσει.
Η τύφλωση επιλογής δεν οφείλεται αναγκαστικά σε έναν μοναδικό μηχανισμό.
Η προσοχή, η μνήμη, οι προσδοκίες και το κοινωνικό πλαίσιο μπορούν να επηρεάζουν το αν θα εντοπίσουμε μια αλλαγή.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία: το φαινόμενο δεν αποκαλύπτει μια γενική ανικανότητα του ανθρώπου να αποφασίζει, αλλά ένα συγκεκριμένο όριο στην παρακολούθηση των αποφάσεών του.
4. Το μυαλό ως αφηγητής: Γιατί κατασκευάζουμε εξηγήσεις;
Το πιο βαθύ ερώτημα δεν είναι μόνο γιατί οι συμμετέχοντες δεν εντόπισαν την αλλαγή.
Είναι γιατί μπόρεσαν να την αιτιολογήσουν.
Πώς γίνεται να εξηγούμε μια προτίμηση που δεν εκφράσαμε;
Μια πιθανή απάντηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ενδοσκόπηση.
Με τον όρο ενδοσκόπηση εννοούμε την προσπάθεια να παρατηρήσουμε και να κατανοήσουμε τις δικές μας σκέψεις, επιθυμίες και νοητικές διαδικασίες.
Συχνά υποθέτουμε ότι έχουμε άμεση πρόσβαση στους μηχανισμούς που παράγουν τις αποφάσεις μας.
Όμως η ψυχολογική έρευνα έχει δείξει ότι αυτή η πρόσβαση μπορεί να είναι περιορισμένη.
Ήδη από το 1977, οι ψυχολόγοι Richard Nisbett και Timothy Wilson είχαν δημοσιεύσει μια σημαντική εργασία με τίτλο Telling More Than We Can Know: Verbal Reports on Mental Processes.
Υποστήριξαν ότι οι άνθρωποι δεν έχουν πάντοτε άμεση πρόσβαση στις γνωστικές διαδικασίες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους.
Όταν καλούνται να εξηγήσουν μια απόφαση, ενδέχεται να βασίζονται σε εύλογες θεωρίες για το τι θα μπορούσε να την έχει προκαλέσει.
Με άλλα λόγια, μπορεί να δίνουμε μια εξήγηση που ακούγεται λογική χωρίς να έχουμε παρατηρήσει άμεσα τον πραγματικό μηχανισμό της απόφασής μας.
Ας φανταστούμε ότι κάποιος μας ρωτά:
«Γιατί διάλεξες αυτό το βιβλίο;»
Μπορεί να απαντήσουμε ότι μας ενδιέφερε το θέμα ή ότι μας άρεσε ο συγγραφέας.
Αυτές οι απαντήσεις μπορεί να είναι απολύτως αληθινές.
Αλλά είναι επίσης πιθανό η επιλογή μας να επηρεάστηκε και από άλλους παράγοντες που δεν αναγνωρίζουμε: τη θέση του βιβλίου, το εξώφυλλο, μια προηγούμενη εντύπωση ή μια στιγμιαία συναισθηματική κατάσταση.
Η έρευνα δεν μας επιτρέπει να θεωρήσουμε κάθε προσωπική εξήγηση λανθασμένη.
Μας καλεί, όμως, να διακρίνουμε δύο πράγματα:
Το ότι γνωρίζουμε τι σκεφτόμαστε τώρα δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε πλήρως πώς δημιουργήθηκε αυτή η σκέψη.
5. Από τις φωτογραφίες στα ράφια του σούπερ μάρκετ
Θα μπορούσε κάποιος να αντιτείνει ότι το αρχικό πείραμα ήταν τεχνητό.
Άλλωστε, οι συμμετέχοντες επέλεγαν ανάμεσα σε φωτογραφίες άγνωστων προσώπων.
Τι σχέση έχει αυτό με τις πραγματικές αποφάσεις μας;
Οι ερευνητές θέλησαν να εξετάσουν ακριβώς αυτό το ζήτημα.
Το 2010, οι Lars Hall, Petter Johansson και συνεργάτες δημοσίευσαν στο περιοδικό Cognition μια νέα μελέτη:
Magic at the Marketplace: Choice Blindness for the Taste of Jam and the Smell of Tea.
Αυτή τη φορά, το πείραμα πραγματοποιήθηκε σε πραγματικό σούπερ μάρκετ.
Οι περαστικοί δοκίμαζαν διαφορετικές μαρμελάδες και τσάγια.
Έπειτα επέλεγαν ποιο προϊόν προτιμούσαν.
Όμως, όταν τους ζητούσαν να δοκιμάσουν ξανά το προϊόν που υποτίθεται ότι είχαν επιλέξει, οι ερευνητές είχαν σε ορισμένες περιπτώσεις αλλάξει κρυφά το περιεχόμενο.
Οι συμμετέχοντες δοκίμαζαν το προϊόν που είχαν αρχικά απορρίψει.
Και πάλι, πολλές αλλαγές περνούσαν απαρατήρητες.
Συνολικά, εντοπίστηκε όχι περισσότερο από το ένα τρίτο των αλλαγών στις κρίσιμες δοκιμές.
Ακόμη και όταν οι γεύσεις ή οι οσμές διέφεραν αισθητά, η αναγνώριση της αλλαγής δεν ήταν δεδομένη.
Η σημασία αυτού του πειράματος είναι μεγάλη.
Η τύφλωση επιλογής δεν περιοριζόταν στην οπτική αξιολόγηση φωτογραφιών.
Εμφανιζόταν και σε επιλογές που βασίζονταν στη γεύση και στην όσφρηση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι καταναλωτές είναι πάντοτε εύκολο να εξαπατηθούν.
Δείχνει, όμως, ότι ακόμη και μια άμεση αισθητηριακή εμπειρία δεν εγγυάται ότι θα αναγνωρίσουμε μια αλλαγή στο αποτέλεσμα της επιλογής μας.
6. Μπορούμε να υπερασπιστούμε ακόμη και μια ηθική θέση που δεν πιστεύουμε;
Οι ερευνητές προχώρησαν σε ένα ακόμη πιο ευαίσθητο πεδίο.
Τι συμβαίνει όταν δεν μιλάμε για φωτογραφίες ή μαρμελάδες, αλλά για ηθικές πεποιθήσεις;
Το 2012, οι Lars Hall, Petter Johansson και Thomas Strandberg δημοσίευσαν στο PLOS ONE τη μελέτη:
Lifting the Veil of Morality: Choice Blindness and Attitude Reversals on a Self-Transforming Survey.
Οι συμμετέχοντες συμπλήρωναν ένα ερωτηματολόγιο σχετικά με ηθικά ζητήματα.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούσαν έναν ειδικά σχεδιασμένο μηχανισμό ώστε ορισμένες απαντήσεις να εμφανίζονται αργότερα με αντίθετο νόημα.
Έτσι, ένας συμμετέχων μπορούσε να βρεθεί μπροστά σε μια θέση διαφορετική από εκείνη που είχε αρχικά εκφράσει.
Στη συνέχεια καλούνταν να εξηγήσει την απάντησή του.
Σε αρκετές περιπτώσεις, οι συμμετέχοντες δεν αναγνώριζαν την αλλαγή και επιχειρηματολογούσαν υπέρ της θέσης που τους παρουσιαζόταν.
Αυτό το εύρημα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον.
Οι ηθικές πεποιθήσεις συχνά αποτελούν μέρος της προσωπικής μας ταυτότητας.
Δεν τις αντιμετωπίζουμε απλώς ως περιστασιακές προτιμήσεις.
Κι όμως, υπό συγκεκριμένες πειραματικές συνθήκες, ακόμη και τέτοιες θέσεις μπορούν να εμφανίσουν ευελιξία ή ασυνέπεια.
Χρειάζεται, ωστόσο, να είμαστε προσεκτικοί.
Το γεγονός ότι κάποιος μπορεί να αιτιολογήσει μια αλλοιωμένη απάντηση δεν αποδεικνύει ότι όλες οι ηθικές του πεποιθήσεις είναι επιφανειακές.
Ούτε σημαίνει ότι οι αξίες του μπορούν να αλλάξουν μόνιμα μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Η έρευνα δείχνει κάτι πιο συγκεκριμένο:
Η λεκτική υπεράσπιση μιας θέσης δεν αποτελεί πάντοτε αξιόπιστη απόδειξη ότι αυτή ήταν η αρχική μας πεποίθηση.
7. Και οι πολιτικές μας απόψεις; Είναι τόσο σταθερές όσο νομίζουμε;
Το 2013, μια νέα μελέτη της ίδιας ερευνητικής κατεύθυνσης εξέτασε την τύφλωση επιλογής στο πεδίο των πολιτικών στάσεων.
Η εργασία δημοσιεύτηκε στο PLOS ONE με τίτλο:
How the Polls Can Be Both Spot On and Dead Wrong: Using Choice Blindness to Shift Political Attitudes and Voter Intentions.
Οι συμμετέχοντες απαντούσαν σε ερωτήσεις σχετικές με πολιτικά ζητήματα.
Στη συνέχεια, ορισμένες από τις απαντήσεις τους άλλαζαν χωρίς να το γνωρίζουν.
Οι ερευνητές τους ζητούσαν να σχολιάσουν και να αιτιολογήσουν τις θέσεις που εμφανίζονταν στο ερωτηματολόγιο.
Στη συγκεκριμένη μελέτη, δεν εντοπίστηκε περισσότερο από το 22% των αλλοιωμένων απαντήσεων.
Επιπλέον, πολλοί συμμετέχοντες αποδέχονταν την πολιτική αποτίμηση που τους παρουσιαζόταν με βάση τις τροποποιημένες απαντήσεις.
Οι ερευνητές κατέγραψαν επίσης ενδείξεις ότι ορισμένοι συμμετέχοντες ήταν διατεθειμένοι να επανεξετάσουν την εκλογική τους προτίμηση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πολιτικές πεποιθήσεις αλλάζουν πάντοτε τόσο εύκολα.
Ούτε αποδεικνύει ότι ένα απλό τέχνασμα μπορεί να μεταστρέψει μόνιμα οποιονδήποτε ψηφοφόρο.
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε σε συγκεκριμένο κοινωνικό και πειραματικό πλαίσιο.
Ωστόσο, αναδεικνύει ένα σημαντικό ζήτημα:
Οι πολιτικές μας στάσεις δεν είναι πάντοτε τόσο σταθερές, πλήρως επεξεργασμένες ή εσωτερικά συνεπείς όσο υποθέτουμε.
Μερικές φορές, η προσπάθεια να εξηγήσουμε μια θέση μπορεί να επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβανόμαστε.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή όπου οι πολιτικές συζητήσεις συχνά οργανώνονται γύρω από απόλυτες βεβαιότητες.
Η επιστημονική έρευνα δεν μας λέει ποιες πολιτικές απόψεις είναι σωστές.
Μας υπενθυμίζει, όμως, ότι η προσωπική βεβαιότητα δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη βαθιάς κατανόησης.
8. Αποφασίζουμε πρώτα και εξηγούμε μετά;
Τα πειράματα της τύφλωσης επιλογής δημιουργούν την εντύπωση ότι ο ανθρώπινος νους λειτουργεί με μια παράξενη αντιστροφή.
Πρώτα συμβαίνει κάτι.
Έπειτα προσπαθούμε να το εξηγήσουμε.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η εξήγηση μπορεί να προσαρμόζεται στο αποτέλεσμα που πιστεύουμε ότι προέκυψε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται χωρίς σκέψη.
Ούτε ότι κάθε αιτιολόγηση είναι μεταγενέστερη επινόηση.
Υπάρχουν αποφάσεις που προκύπτουν ύστερα από μακρά εξέταση, σύγκριση δεδομένων και συνειδητή στάθμιση εναλλακτικών.
Υπάρχουν επίσης αποφάσεις που λαμβάνονται γρήγορα, με βάση συνήθειες, συναισθήματα ή προηγούμενες εμπειρίες.
Το ουσιαστικό ζήτημα είναι ότι η διαδικασία λήψης μιας απόφασης και η διαδικασία εξήγησής της δεν είναι απαραίτητα το ίδιο πράγμα.
Η πρώτη αφορά τους μηχανισμούς που οδηγούν στην επιλογή.
Η δεύτερη αφορά τον τρόπο με τον οποίο περιγράφουμε και ερμηνεύουμε αυτούς τους μηχανισμούς.
Και οι δύο διαδικασίες μπορούν να επηρεάζονται από διαφορετικούς παράγοντες.
Όταν οι ερευνητές αλλάζουν το αποτέλεσμα μιας επιλογής, δημιουργούν μια ιδιαίτερη κατάσταση.
Ο συμμετέχων καλείται να εξηγήσει κάτι που του παρουσιάζεται ως δική του απόφαση.
Αν δεν αναγνωρίσει την αλλαγή, μπορεί να αναζητήσει μια εύλογη εξήγηση με βάση τις πληροφορίες που έχει εκείνη τη στιγμή.
Έτσι, η προσωπική αφήγηση ενδέχεται να αποκτήσει μια συνοχή που δεν αντιστοιχεί πλήρως στην πραγματική ακολουθία των γεγονότων.
9. Τι σχέση έχει το φαινόμενο με την αυτογνωσία;
Από την αρχαιότητα, η αυτογνωσία θεωρήθηκε κεντρικό στοιχείο της ανθρώπινης ζωής.
Η δελφική προτροπή «γνῶθι σαυτόν» συνδέθηκε με την ανάγκη να αναγνωρίζει ο άνθρωπος τα όρια και τις δυνατότητές του.
Η σύγχρονη ψυχολογία προσθέτει σε αυτό το παλαιό ερώτημα μια νέα διάσταση.
Πόσο αξιόπιστη είναι η γνώση που πιστεύουμε ότι έχουμε για τις ίδιες μας τις νοητικές διαδικασίες;
Μπορεί να γνωρίζουμε ότι επιθυμούμε κάτι χωρίς να καταλαβαίνουμε πλήρως γιατί το επιθυμούμε.
Μπορεί να έχουμε μια ισχυρή προτίμηση χωρίς να μπορούμε να περιγράψουμε με ακρίβεια πώς διαμορφώθηκε.
Και μπορεί να προσφέρουμε μια πειστική εξήγηση που τελικά δεν αντιστοιχεί στην πραγματική αιτία μιας συμπεριφοράς.
Η αυτογνωσία, επομένως, δεν πρέπει να θεωρείται μια κατάσταση απόλυτης διαφάνειας απέναντι στον εαυτό μας.
Είναι περισσότερο μια διαδικασία διερεύνησης.
Περιλαμβάνει την παρατήρηση, την αναθεώρηση, τη σύγκριση των προθέσεών μας με τις πράξεις μας και την αναγνώριση των πιθανών σφαλμάτων μας.
Το να παραδεχτούμε ότι δεν γνωρίζουμε πάντοτε γιατί αποφασίζουμε κάτι δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε την αυτογνωσία.
Σημαίνει ότι την αντιμετωπίζουμε με μεγαλύτερη σοβαρότητα.
10. Μήπως, τελικά, δεν υπάρχει ελεύθερη βούληση;
Εδώ βρίσκεται ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους παρερμηνείας της έρευνας.
Είναι εύκολο να διαβάσει κάποιος για την τύφλωση επιλογής και να συμπεράνει:
«Αφού δεν γνωρίζουμε πάντα γιατί αποφασίζουμε, τότε δεν αποφασίζουμε πραγματικά εμείς».
Όμως αυτό το συμπέρασμα δεν προκύπτει από τα πειράματα.
Η ελεύθερη βούληση είναι ένα σύνθετο φιλοσοφικό ζήτημα.
Αφορά, μεταξύ άλλων, τη σχέση ανάμεσα στην ανθρώπινη δράση, την αιτιότητα, την αυτονομία και την ηθική ευθύνη.
Η τύφλωση επιλογής εξετάζει ένα πιο περιορισμένο ερώτημα.
Μπορούμε να αναγνωρίζουμε πάντοτε αν το αποτέλεσμα που μας παρουσιάζεται αντιστοιχεί στην αρχική μας απόφαση;
Και μπορούμε να εξηγούμε αξιόπιστα τους λόγους μιας επιλογής;
Οι απαντήσεις των πειραμάτων δείχνουν ότι η ικανότητά μας αυτή έχει όρια.
Αλλά τα όρια της ενδοσκόπησης δεν αποτελούν απόδειξη ότι δεν υπάρχει ελεύθερη βούληση.
Ας σκεφτούμε ένα απλό παράδειγμα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να επιλέξει συνειδητά να αλλάξει επάγγελμα.
Μπορεί να εξετάσει εναλλακτικές, να συμβουλευτεί άλλους ανθρώπους και να αξιολογήσει τις συνέπειες.
Το γεγονός ότι δεν έχει πλήρη πρόσβαση σε κάθε ψυχολογικό παράγοντα που επηρέασε την απόφασή του δεν ακυρώνει αυτομάτως τη συμμετοχή του στη διαδικασία.
Η φιλοσοφική συζήτηση για την ελευθερία δεν λύνεται με ένα πείραμα.
Τα ευρήματα, όμως, μας καλούν να διαμορφώσουμε μια πιο ρεαλιστική εικόνα της ανθρώπινης αυτονομίας.
Ίσως η αυτονομία να μην προϋποθέτει ότι γνωρίζουμε τέλεια κάθε αιτία της συμπεριφοράς μας.
Ίσως να απαιτεί, μεταξύ άλλων, την ικανότητα να αναθεωρούμε τις αποφάσεις μας όταν εμφανίζονται νέες πληροφορίες.
11. Πόσο εύκολα μπορεί να αξιοποιηθεί αυτή η αδυναμία από άλλους;
Η έρευνα έχει και μια κοινωνική διάσταση.
Αν οι άνθρωποι μπορούν να αποδέχονται ένα αλλοιωμένο αποτέλεσμα ως δική τους επιλογή, τότε προκύπτουν ερωτήματα για την αξιοπιστία των πληροφοριών που τους παρουσιάζονται.
Αυτό αφορά ιδιαίτερα περιβάλλοντα στα οποία κάποιος τρίτος ελέγχει τον τρόπο παρουσίασης των επιλογών.
Για παράδειγμα, μια ψηφιακή πλατφόρμα μπορεί να οργανώνει τις διαθέσιμες εναλλακτικές με συγκεκριμένο τρόπο.
Μια διαφήμιση μπορεί να παρουσιάζει ένα προϊόν μέσα από επιλεγμένα χαρακτηριστικά.
Ένα ερωτηματολόγιο μπορεί να διατυπώνει τις ερωτήσεις έτσι ώστε να επηρεάζει την ερμηνεία των απαντήσεων.
Αυτά τα παραδείγματα δεν είναι από μόνα τους περιπτώσεις τύφλωσης επιλογής.
Η συγκεκριμένη επιστημονική έννοια αφορά κυρίως την αποτυχία αναγνώρισης μιας ασυμφωνίας ανάμεσα στην αρχική επιλογή και στο παρουσιαζόμενο αποτέλεσμα.
Ωστόσο, η έρευνα μάς βοηθά να κατανοήσουμε γιατί η διαφάνεια είναι σημαντική.
Όταν το περιβάλλον παρουσιάζει αξιόπιστα τις επιλογές μας, μπορούμε να τις αξιολογούμε και να τις διορθώνουμε.
Όταν όμως οι πληροφορίες αλλοιώνονται ή αποκρύπτονται, η δυνατότητα αυτοελέγχου περιορίζεται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι είναι ανυπεράσπιστοι απέναντι σε κάθε μορφή επιρροής.
Σημαίνει ότι η προσωπική αυτονομία δεν εξαρτάται μόνο από την εσωτερική μας βεβαιότητα.
Εξαρτάται και από την ποιότητα των πληροφοριών που έχουμε στη διάθεσή μας.
12. Είναι όλοι οι άνθρωποι εξίσου ευάλωτοι;
Όχι απαραίτητα.
Η τύφλωση επιλογής δεν εμφανίζεται πάντοτε στον ίδιο βαθμό.
Οι συνθήκες του πειράματος έχουν σημασία.
Το είδος της απόφασης, η ομοιότητα των εναλλακτικών, η προσοχή του συμμετέχοντα και η αξιοπιστία που αποδίδει στο περιβάλλον μπορούν να επηρεάσουν το αποτέλεσμα.
Ακόμη και στην αρχική έρευνα, ορισμένοι συμμετέχοντες αναγνώρισαν τις αλλαγές.
Αυτό είναι ουσιώδες.
Αν όλοι οι άνθρωποι αποδέχονταν πάντοτε κάθε αλλοιωμένη επιλογή, θα μιλούσαμε για ένα εντελώς διαφορετικό φαινόμενο.
Στην πραγματικότητα, η έρευνα δείχνει μια πιθανότητα σφάλματος που εξαρτάται από τις συνθήκες.
Μάλιστα, μεταγενέστερη πειραματική εργασία έδειξε ότι όταν οι συμμετέχοντες είχαν ενδείξεις πως ο πειραματιστής δεν ήταν αξιόπιστος, ήταν πιθανότερο να αναγνωρίσουν την ασυμφωνία.
Το εύρημα αυτό ενισχύει την άποψη ότι η τύφλωση επιλογής δεν αποτελεί μια σταθερή, αναπόφευκτη ιδιότητα του ανθρώπινου νου.
Η προσοχή και οι προσδοκίες μας για το περιβάλλον μπορούν να αλλάξουν τη συμπεριφορά μας.
Επομένως, το σωστό ερώτημα δεν είναι:
«Γιατί οι άνθρωποι είναι τόσο εύκολο να ξεγελαστούν;»
Αλλά:
«Κάτω από ποιες συνθήκες δυσκολευόμαστε να ελέγξουμε αν αυτό που μας παρουσιάζεται αντιστοιχεί σε εκείνο που πραγματικά επιλέξαμε;»
13. Πέντε τρόποι να σκεφτόμαστε πιο προσεκτικά τις αποφάσεις μας
Η ψυχολογική έρευνα δεν προσφέρει κάποια μαγική μέθοδο που εξαλείφει όλα τα γνωστικά σφάλματα.
Μπορεί, όμως, να μας εμπνεύσει ορισμένες χρήσιμες πρακτικές.
1. Να ξεχωρίζουμε την απόφαση από την εξήγησή της
Όταν λέμε «επέλεξα αυτό επειδή…», αξίζει να αναρωτηθούμε αν περιγράφουμε έναν λόγο που είχαμε πράγματι πριν αποφασίσουμε ή έναν λόγο που διατυπώνουμε εκ των υστέρων.
Δεν χρειάζεται να αμφισβητούμε κάθε σκέψη μας.
Αρκεί να αναγνωρίζουμε ότι η αιτιολόγηση δεν είναι πάντοτε ταυτόσημη με την πραγματική αιτία.
2. Να καταγράφουμε τα κριτήριά μας πριν από σημαντικές επιλογές
Σε αποφάσεις που απαιτούν σοβαρή σκέψη, μπορεί να είναι χρήσιμο να γράφουμε τι θεωρούμε σημαντικό πριν καταλήξουμε.
Για παράδειγμα, πριν επιλέξουμε μια εργασία, μπορούμε να καταγράψουμε τις προτεραιότητές μας.
Έτσι δημιουργούμε ένα σημείο αναφοράς που μπορεί να μας βοηθήσει να εξετάσουμε αργότερα αν οι εξηγήσεις μας συμφωνούν με τα αρχικά μας κριτήρια.
Πρόκειται για πρακτική αυτοπαρατήρησης, όχι για μέθοδο που έχει αποδειχθεί ειδικά ότι εξαλείφει την τύφλωση επιλογής.
3. Να μην ταυτίζουμε τη βεβαιότητα με την ακρίβεια
Μπορούμε να είμαστε απολύτως πεπεισμένοι για μια εξήγηση και παρ’ όλα αυτά να έχουμε παραλείψει σημαντικούς παράγοντες.
Η βεβαιότητα είναι ένα ψυχολογικό βίωμα.
Η ακρίβεια είναι ζήτημα αντιστοιχίας με τα γεγονότα.
Δεν είναι το ίδιο πράγμα.
4. Να ελέγχουμε το αποτέλεσμα όταν έχει σημασία
Σε σημαντικές διαδικασίες, όπως οικονομικές συναλλαγές, συμβάσεις ή ψηφιακές επιλογές, αξίζει να επιβεβαιώνουμε ότι το τελικό αποτέλεσμα αντιστοιχεί πράγματι σε αυτό που αποφασίσαμε.
Η πρακτική αυτή δεν απορρέει ως δοκιμασμένη παρέμβαση από τα πειράματα της τύφλωσης επιλογής.
Αποτελεί, όμως, μια λογική εφαρμογή της γενικότερης αρχής ότι η ανθρώπινη παρακολούθηση των αποτελεσμάτων δεν είναι αλάνθαστη.
5. Να διατηρούμε τη δυνατότητα αναθεώρησης
Η αναθεώρηση μιας άποψης δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη αδυναμίας.
Μπορεί να είναι αποτέλεσμα καλύτερης πληροφόρησης ή βαθύτερης σκέψης.
Η αυτογνωσία δεν απαιτεί να υπερασπιζόμαστε αδιάκοπα κάθε παλαιότερη επιλογή μας.
Απαιτεί να μπορούμε να την εξετάζουμε ξανά.
14. Η φιλοσοφική πλευρά: Ποιος είναι ο «εαυτός» που αποφασίζει;
Τα πειράματα της τύφλωσης επιλογής μας οδηγούν σε ένα βαθύτερο ερώτημα.
Όταν λέμε «εγώ αποφάσισα», τι ακριβώς εννοούμε;
Εννοούμε ότι γνωρίζουμε πλήρως κάθε διαδικασία που προηγήθηκε;
Ότι μπορούμε να ανακαλέσουμε με ακρίβεια όλες τις εναλλακτικές;
Ότι η εξήγηση που δίνουμε αργότερα είναι απαραίτητα ίδια με τη σκέψη που κάναμε τη στιγμή της επιλογής;
Η καθημερινή μας εμπειρία μάς ενθαρρύνει να φανταζόμαστε τον εαυτό ως μια ενιαία, συνεχή και πλήρως ενημερωμένη παρουσία.
Η ψυχολογία παρουσιάζει μια πιο σύνθετη εικόνα.
Οι αποφάσεις μας διαμορφώνονται μέσα από την αλληλεπίδραση αντίληψης, μνήμης, συναισθήματος, προηγούμενης εμπειρίας και συνειδητής σκέψης.
Δεν είναι απαραίτητο όλες αυτές οι διαδικασίες να είναι διαθέσιμες στην ενδοσκόπηση.
Και δεν είναι απαραίτητο η μεταγενέστερη αφήγηση να αναπαράγει πιστά τη στιγμή της απόφασης.
Αυτό δεν καταργεί τον εαυτό.
Μας βοηθά να τον αντιληφθούμε λιγότερο ως έναν παντογνώστη παρατηρητή και περισσότερο ως έναν οργανισμό που προσπαθεί να κατανοήσει και να οργανώσει τη δική του εμπειρία.
Ίσως, λοιπόν, η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά του φαινομένου να μην είναι ότι μπορούμε να ξεγελαστούμε.
Είναι ότι μπορούμε να δημιουργούμε πειστικές αφηγήσεις για τον εαυτό μας ακόμη και όταν οι πληροφορίες στις οποίες στηρίζονται είναι ελλιπείς.
Και αυτή η δυνατότητα είναι ταυτόχρονα ανθρώπινη δύναμη και ανθρώπινος περιορισμός.
Οι αφηγήσεις μάς βοηθούν να οργανώνουμε τη ζωή μας.
Αλλά χρειάζεται να θυμόμαστε ότι μια καλή ιστορία δεν είναι πάντοτε και μια ακριβής ιστορία.
15. Τι πραγματικά αποδεικνύουν τα πειράματα — και τι όχι
Πριν καταλήξουμε σε συμπεράσματα, αξίζει να κάνουμε μια σαφή διάκριση.
Τι υποστηρίζεται από τα επιστημονικά δεδομένα
- Σε ορισμένες συνθήκες, οι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται ότι το αποτέλεσμα μιας επιλογής τους έχει αλλοιωθεί.
- Μπορούν να προσφέρουν αιτιολογήσεις για ένα αποτέλεσμα που δεν αντιστοιχεί στην αρχική τους απόφαση.
- Το φαινόμενο έχει παρατηρηθεί σε διαφορετικά πειραματικά πεδία, όπως οπτικές προτιμήσεις, γεύσεις, ηθικές στάσεις και πολιτικές απαντήσεις.
- Η εμφάνισή του επηρεάζεται από το πλαίσιο και τις συνθήκες της δοκιμής.
Τι δεν αποδεικνύεται
- Ότι οι άνθρωποι δεν έχουν ελεύθερη βούληση.
- Ότι όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται ασυνείδητα.
- Ότι κάθε προσωπική εξήγηση είναι ψευδής.
- Ότι οι βαθιές πεποιθήσεις μπορούν πάντοτε να μεταβληθούν εύκολα.
- Ότι τα πειραματικά ποσοστά ισχύουν αυτούσια για κάθε πραγματική απόφαση.
- Ότι η τύφλωση επιλογής αποτελεί απόδειξη πως ο ανθρώπινος εαυτός είναι μια ψευδαίσθηση.
Η διάκριση αυτή είναι απαραίτητη.
Διαφορετικά, κινδυνεύουμε να αντικαταστήσουμε μια υπερβολική πεποίθηση —ότι γνωρίζουμε τέλεια τον εαυτό μας— με μια άλλη, εξίσου υπερβολική: ότι δεν γνωρίζουμε τίποτα για τον εαυτό μας.
Η επιστήμη δεν υποστηρίζει καμία από τις δύο απόλυτες θέσεις.
Συμπέρασμα: Η πιο σημαντική απόφαση είναι ίσως να αμφισβητήσουμε τη βεβαιότητά μας
Υπάρχει κάτι βαθιά ανθρώπινο στην ανάγκη μας να εξηγούμε τις επιλογές μας.
Θέλουμε να πιστεύουμε ότι η ζωή μας έχει συνοχή.
Ότι οι πράξεις μας ακολουθούν τις πεποιθήσεις μας.
Ότι γνωρίζουμε γιατί αγαπάμε, γιατί προτιμάμε, γιατί απορρίπτουμε και γιατί αποφασίζουμε.
Τα πειράματα της τύφλωσης επιλογής δεν καταστρέφουν αυτή την εικόνα.
Την κάνουν πιο σύνθετη.
Μας δείχνουν ότι μπορούμε να αποδεχτούμε ως δικό μας ένα αποτέλεσμα που δεν επιλέξαμε.
Ότι μπορούμε να δημιουργήσουμε εύλογες εξηγήσεις χωρίς να γνωρίζουμε πλήρως την πραγματική ακολουθία των γεγονότων.
Και ότι η αίσθηση προσωπικής βεβαιότητας δεν εγγυάται την ακρίβεια της αυτογνωσίας μας.
Αυτό, όμως, δεν χρειάζεται να μας οδηγήσει στην απαισιοδοξία.
Μπορεί να μας οδηγήσει σε μια πιο ουσιαστική μορφή αυτογνωσίας.
Μια αυτογνωσία που δεν βασίζεται στην ιδέα ότι ο άνθρωπος γνωρίζει τα πάντα για τον εαυτό του.
Αλλά στην προθυμία να εξετάζει τις βεβαιότητές του, να αναγνωρίζει τα λάθη του και να αναθεωρεί τις εξηγήσεις του.
Ίσως δεν είμαστε πάντοτε οι αξιόπιστοι αφηγητές των αποφάσεών μας. Μπορούμε, όμως, να γίνουμε πιο προσεκτικοί αναγνώστες της ίδιας μας της ιστορίας.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η τύφλωση επιλογής (choice blindness);
Είναι το ψυχολογικό φαινόμενο κατά το οποίο ένας άνθρωπος μπορεί να μην αναγνωρίσει ότι το αποτέλεσμα μιας επιλογής του έχει αλλάξει και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να αιτιολογήσει το αλλοιωμένο αποτέλεσμα σαν να ήταν δική του απόφαση.
Ποιος ανακάλυψε την τύφλωση επιλογής;
Ο όρος εισήχθη από τους Petter Johansson, Lars Hall, Sverker Sikström και Andreas Olsson σε μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Science το 2005.
Αποδεικνύει το πείραμα ότι δεν έχουμε ελεύθερη βούληση;
Όχι. Τα πειράματα εξετάζουν την αναγνώριση και την αιτιολόγηση επιλογών, όχι την ύπαρξη ή την ανυπαρξία της ελεύθερης βούλησης.
Γιατί εξηγούμε επιλογές που δεν κάναμε;
Όταν δεν αντιλαμβανόμαστε ότι ένα αποτέλεσμα έχει αλλοιωθεί, μπορεί να δημιουργούμε μια εύλογη εξήγηση με βάση τις πληροφορίες που έχουμε μπροστά μας. Η εξήγηση αυτή δεν αντιστοιχεί απαραίτητα στους λόγους της αρχικής μας απόφασης.
Συμβαίνει η τύφλωση επιλογής και έξω από το εργαστήριο;
Έχει παρατηρηθεί σε πειράματα που πραγματοποιήθηκαν και σε πραγματικά περιβάλλοντα, όπως ένα σούπερ μάρκετ. Αυτό δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε πόσο συχνά εμφανίζεται σε όλες τις καθημερινές αποφάσεις.
Μπορούμε να προστατευτούμε από την τύφλωση επιλογής;
Δεν υπάρχει εγγυημένος τρόπος να εξαλειφθεί. Η προσεκτική επιβεβαίωση σημαντικών αποτελεσμάτων και η καταγραφή των αρχικών μας κριτηρίων είναι λογικές πρακτικές αυτοελέγχου, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως ειδικά αποδεδειγμένες θεραπείες του φαινομένου.
Επιστημονική βιβλιογραφία και πρωτογενείς πηγές
1. Johansson, P., Hall, L., Sikström, S., & Olsson, A. (2005).
Failure to detect mismatches between intention and outcome in a simple decision task.
Science, 310(5745), 116–119.
https://doi.org/10.1126/science.1111709
Η αρχική πειραματική εργασία που εισήγαγε την έννοια της τύφλωσης επιλογής.
2. Hall, L., Johansson, P., Tärning, B., Sikström, S., & Deutgen, T. (2010).
Magic at the marketplace: Choice blindness for the taste of jam and the smell of tea.
Cognition, 117(1), 54–61.
https://doi.org/10.1016/j.cognition.2010.06.010
Πρωτογενής μελέτη για την τύφλωση επιλογής σε γευστικές και οσφρητικές προτιμήσεις.
3. Hall, L., Johansson, P., & Strandberg, T. (2012).
Lifting the veil of morality: Choice blindness and attitude reversals on a self-transforming survey.
PLOS ONE, 7(9), e45457.
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0045457
Πρωτογενής έρευνα για τις ηθικές στάσεις και την αιτιολόγηση αλλοιωμένων απαντήσεων.
4. Hall, L., Strandberg, T., Pärnamets, P., Lind, A., Tärning, B., & Johansson, P. (2013).
How the polls can be both spot on and dead wrong: Using choice blindness to shift political attitudes and voter intentions.
PLOS ONE, 8(4), e60554.
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0060554
Πρωτογενής μελέτη για την τύφλωση επιλογής σε πολιτικές στάσεις και εκλογικές προτιμήσεις.
5. Nisbett, R. E., & Wilson, T. D. (1977).
Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes.
Psychological Review, 84(3), 231–259.
https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.3.231
Θεμελιώδης θεωρητική και ερευνητική εργασία για τα όρια της ενδοσκόπησης.
6. Hall, L., & Johansson, P. (2009).
Choice blindness: You don’t know what you want.
New Scientist, τεύχος 2704, σ. 26–27.
Εκλαϊκευτική παρουσίαση του φαινομένου από τους ίδιους τους ερευνητές.
7. Choice Blindness Lab — Lund University Cognitive Science.
Ερευνητικές δημοσιεύσεις για την τύφλωση επιλογής.
https://www.lucs.lu.se/research/choice-blindness-lab/publications/
Πηγή για την επιστημονική συνέχεια και τις διαφορετικές εφαρμογές του ερευνητικού προγράμματος.
Σημείωση τεκμηρίωσης: Το άρθρο διακρίνει τα πειραματικά ευρήματα από τις φιλοσοφικές ερμηνείες τους. Δεν αποδίδει στους ερευνητές ισχυρισμούς περί κατάργησης της ελεύθερης βούλησης και δεν παρουσιάζει τα ποσοστά συγκεκριμένων πειραμάτων ως γενικούς κανόνες της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
