Προσοχή: Το άρθρο περιέχει σημαντικά spoilers για την ταινία.
Υπάρχουν ταινίες που τελειώνουν όταν πέσουν οι τίτλοι τέλους. Και υπάρχουν ταινίες που, στην πραγματικότητα, αρχίζουν τότε. Το «Νησί των Καταραμένων» (Shutter Island) του Martin Scorsese ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία.
Με πρωταγωνιστή τον Leonardo DiCaprio, η ταινία του 2010 ξεκινά σαν ένα κλασικό αστυνομικό μυστήριο: ένας Αμερικανός αστυνομικός, ο Teddy Daniels, φτάνει μαζί με τον συνεργάτη του, Chuck Aule, σε ένα απομονωμένο ψυχιατρικό ίδρυμα σε ένα σκοτεινό νησί, προκειμένου να ερευνήσει την εξαφάνιση μιας ασθενούς.
Σύντομα, όμως, το μυστήριο μετατρέπεται σε κάτι πολύ πιο βαθύ. Δεν είναι πλέον το ερώτημα «τι συμβαίνει στο νησί;», αλλά το πολύ πιο τρομακτικό:
Τι συμβαίνει μέσα στο μυαλό του ίδιου του Teddy;
Μια ταινία που σε κάνει να αμφισβητείς τα πάντα
Ο Scorsese χτίζει την ταινία έτσι ώστε ο θεατής να βλέπει τον κόσμο μέσα από τα μάτια του πρωταγωνιστή. Και αυτό είναι το μεγάλο κόλπο.
Από τη στιγμή που ο Teddy πιστεύει ότι οι γιατροί του Ashecliffe κρύβουν κάτι, εμείς αρχίζουμε να το πιστεύουμε μαζί του. Οι ασθενείς μοιάζουν να γνωρίζουν περισσότερα απ’ όσα λένε. Οι γιατροί φαίνονται ύποπτοι. Το προσωπικό συμπεριφέρεται περίεργα. Ο φάρος μοιάζει να κρύβει ένα τρομακτικό μυστικό. Η ταινία μάς οδηγεί σκόπιμα σε μια θεωρία συνωμοσίας.
Όμως όσο περισσότερο προχωρά η ιστορία, τόσο περισσότερες ρωγμές εμφανίζονται στην πραγματικότητα του Teddy.
Οι πονοκέφαλοι, οι εφιάλτες, οι αναμνήσεις του πολέμου, η νεκρή σύζυγός του Dolores, η εξαφανισμένη Rachel Solando και οι παράξενες συμπτώσεις αρχίζουν να συνδέονται μεταξύ τους. Και τελικά καταλαβαίνουμε ότι το μεγαλύτερο μυστήριο δεν βρίσκεται στο νησί.
Βρίσκεται στην ταυτότητα του ανθρώπου που το ερευνά.
Ποιος είναι πραγματικά ο Teddy Daniels;
Στην κορύφωση της ταινίας αποκαλύπτεται ότι ο Teddy Daniels δεν είναι πραγματικός αστυνομικός. Το πραγματικό του όνομα είναι Andrew Laeddis.
Ο Andrew είναι ασθενής στο ψυχιατρικό ίδρυμα Ashecliffe και έχει δημιουργήσει μέσα στο μυαλό του μια ολόκληρη διαφορετική ταυτότητα. Ο «Teddy Daniels» είναι ένας ρόλος.
Η έρευνα για την εξαφανισμένη ασθενή Rachel Solando είναι επίσης μέρος μιας τεράστιας θεραπευτικής προσπάθειας των γιατρών. Ο γιατρός Cawley και ο Dr. Sheehan επιτρέπουν στον Andrew να ζήσει τη φαντασίωσή του, ελπίζοντας ότι, αν φτάσει μόνος του στην αλήθεια, θα μπορέσει να αποδεχτεί την πραγματικότητα. Και εδώ βρίσκεται μία από τις πιο έξυπνες ιδέες της ταινίας:
Ολόκληρη η ταινία που παρακολουθούμε είναι, κατά κάποιον τρόπο, η θεραπεία του.
Ο Chuck δεν είναι ο συνεργάτης του. Είναι ο Dr. Sheehan. Η Rachel Solando δεν είναι αυτό που πιστεύει ο Teddy. Και το περίφημο μυστήριο γύρω από τον φάρο δεν αφορά μυστικά πειράματα ή κρυφές λοβοτομές, αλλά την προσπάθεια των γιατρών να φτάσουν στην πραγματική προσωπικότητα του Andrew.
Οι αποκαλύψεις αυτές μετατρέπουν όσα είδαμε προηγουμένως. Ξαφνικά, σκηνές που θεωρούσαμε στοιχεία μιας συνωμοσίας αποκτούν διαφορετική σημασία.
Η πραγματική τραγωδία του Andrew Laeddis
Το πιο σημαντικό στοιχείο της ταινίας δεν είναι τελικά η ψυχική ασθένεια του Andrew.Είναι η ενοχή.
Η σύζυγός του, Dolores, αντιμετωπίζει σοβαρά ψυχικά προβλήματα. Ο Andrew όμως δεν καταφέρνει να αντιληφθεί έγκαιρα πόσο επικίνδυνη έχει γίνει η κατάσταση.Η οικογένεια μετακομίζει σε ένα σπίτι κοντά σε μια λίμνη.Εκεί συμβαίνει η απόλυτη τραγωδία. Η Dolores πνίγει τα τρία παιδιά τους στη λίμνη. Όταν ο Andrew αντιλαμβάνεται τι έχει συμβεί, πυροβολεί και σκοτώνει τη Dolores. Το γεγονός αυτό διαλύει ψυχικά τον Andrew. Δεν μπορεί να ζήσει με την πραγματικότητα. Δεν μπορεί να αποδεχτεί ότι η γυναίκα του σκότωσε τα παιδιά τους και ότι ο ίδιος σκότωσε τη γυναίκα του. Έτσι δημιουργεί έναν καινούργιο κόσμο. Γίνεται ο Teddy Daniels.
Ένας ηρωικός αστυνομικός.
Ένας άνθρωπος που ψάχνει έναν δολοφόνο.
Ένας άνθρωπος που ψάχνει την αλήθεια.
Μόνο που στην πραγματικότητα ψάχνει τον ίδιο του τον εαυτό.
Το μεγάλο νόημα της ταινίας
Το «Νησί των Καταραμένων» δεν είναι απλώς μια ταινία μυστηρίου ή ένα ψυχολογικό θρίλερ. Στον πυρήνα της είναι μια ιστορία για την άρνηση, το τραύμα, τη μνήμη και την ενοχή. Ο Andrew δεν θέλει να θυμηθεί. Και έτσι κατασκευάζει μια νέα πραγματικότητα Αυτό είναι ίσως το πιο τρομακτικό στοιχείο της ταινίας: ο ανθρώπινος εγκέφαλος μπορεί να δημιουργήσει μια ιστορία που είναι πιο εύκολο να αντέξει από την πραγματικότητα Ο Teddy είναι ένας άνθρωπος που κυνηγά έναν εγκληματία. Ο Andrew είναι ένας άνθρωπος που προσπαθεί να ξεφύγει από τον εαυτό του.
Και όσο περισσότερο παρακολουθούμε την έρευνά του, τόσο περισσότερο καταλαβαίνουμε ότι ο πραγματικός «κακός» της ιστορίας δεν είναι κάποιος μυστηριώδης γιατρός. Είναι η αλήθεια που ο ίδιος δεν αντέχει να αντιμετωπίσει.
Ο συμβολισμός του νερού
Το νερό έχει τεράστια σημασία στην ταινία. Η λίμνη συνδέεται άμεσα με τον θάνατο των παιδιών του Andrew. Για αυτό και η παρουσία του νερού προκαλεί τόσο έντονες αντιδράσεις στον Teddy. Ο Teddy θέλει να πιστεύει ότι η γυναίκα του πέθανε σε πυρκαγιά. Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ πιο φρικτή. Τα παιδιά του πέθαναν στο νερό. Έτσι, η βροχή, η θάλασσα και η λίμνη λειτουργούν σαν υπενθυμίσεις μιας αλήθειας που προσπαθεί συνεχώς να καταπιέσει Δεν είναι τυχαίο ότι το νησί βρίσκεται στη μέση μιας τεράστιας θάλασσας. Ο Andrew βρίσκεται κυριολεκτικά και μεταφορικά παγιδευμένος μέσα στο ίδιο του το μυαλό.
Ο φάρος: το πιο σημαντικό σύμβολο
Ο φάρος αποτελεί το σημείο όπου όλες οι ψευδαισθήσεις του Teddy καταρρέουν. Σε όλη την ταινία πιστεύει ότι εκεί κρύβεται το μεγαλύτερο μυστικό του Ashecliffe. Πιστεύει ότι εκεί γίνονται φρικτά πειράματα. Πιστεύει ότι εκεί θα βρει την τελική απόδειξη της συνωμοσίας Τελικά, στον φάρο δεν βρίσκει αυτό που περιμένει. Βρίσκει την αλήθεια. Με έναν τρόπο, ο φάρος συμβολίζει το σημείο όπου το σκοτάδι της ψευδαίσθησης συναντά το φως της πραγματικότητας. Και για τον Andrew αυτό το φως είναι σχεδόν αφόρητο.
Και τώρα το τέλος: τι πραγματικά συνέβη;
Εδώ βρίσκεται το σημείο που κάνει την ταινία τόσο ενδιαφέρουσα. Αφού ο Andrew αποδέχεται για λίγο την πραγματικότητα, φαίνεται να έχει συνειδητοποιήσει ποιος είναι. Θυμάται τη Dolores. Θυμάται τα παιδιά. Καταλαβαίνει ότι ο Teddy Daniels είναι μια κατασκευασμένη ταυτότητα. Για τους γιατρούς, αυτό είναι μια τεράστια επιτυχία. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Ο Andrew έχει παρουσιάσει και στο παρελθόν προσωρινή διαύγεια και στη συνέχεια έχει επιστρέψει στην ψευδαίσθησή του. Αν ξανασυμβεί, οι γιατροί δεν μπορούν πλέον να τον βοηθήσουν με τον ίδιο τρόπο.
Η επόμενη λύση είναι η λοβοτομή. Και τότε έρχεται η τελευταία σκηνή. Ο Andrew ξαναμιλά σαν να είναι ο Teddy. Αποκαλεί τον Dr. Sheehan «Chuck». Μιλά ξανά για το νησί και την ανάγκη να φύγουν. Ο Sheehan καταλαβαίνει ότι η θεραπεία φαίνεται να απέτυχε. Ο Cawley δίνει εντολή να προχωρήσουν. Ο Andrew οδηγείται προς τη λοβοτομή. Και λίγο πριν φύγει, λέει την πιο σημαντική φράση ολόκληρης της ταινίας:
«Τι θα ήταν χειρότερο; Να ζεις σαν τέρας ή να πεθάνεις σαν καλός άνθρωπος;»
Ήταν πραγματικά τρελός στο τέλος;
Αυτή είναι η μεγάλη ερώτηση. Και η ταινία δεν δίνει μια απόλυτα ξεκάθαρη απάντηση.
Υπάρχουν δύο βασικές ερμηνείες.
1. Ο Andrew υποτροπίασε πραγματικά
Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, η θεραπεία απέτυχε.
Ο Andrew επέστρεψε πραγματικά στην ταυτότητα του Teddy Daniels και δεν μπορούσε πλέον να διατηρήσει την επαφή του με την πραγματικότητα.
Οι γιατροί, επομένως, δεν έχουν άλλη επιλογή από τη λοβοτομή.
Αυτή είναι η πιο κυριολεκτική και τραγική ανάγνωση του τέλους.
2. Ο Andrew κατάλαβε τα πάντα και προσποιήθηκε
Υπάρχει όμως μια πολύ πιο σκοτεινή ερμηνεία. Ο Andrew μπορεί να έχει ανακτήσει πλήρως την επίγνωσή του.Μπορεί να θυμάται τα πάντα. Μπορεί να ξέρει ότι είναι ο Andrew Laeddis. Και μπορεί να επιλέγει συνειδητά να επιστρέψει στον ρόλο του Teddy.
Γιατί;
Επειδή δεν αντέχει να ζήσει με αυτό που έχει κάνει. Η λοβοτομή, σε αυτή την ανάγνωση, γίνεται μια μορφή αυτοκαταστροφής και λύτρωσης. Δεν θέλει πλέον να είναι ο Andrew. Θέλει να πεθάνει ως άνθρωπος που πιστεύει ότι είναι «καλός», αντί να συνεχίσει να ζει γνωρίζοντας ότι έχει γίνει «τέρας».
Αυτή η ερμηνεία υποστηρίζεται ιδιαίτερα από την τελευταία του φράση. Το γεγονός ότι ο Sheehan τον αποκαλεί «Teddy» και ο Andrew δεν απαντά, αφήνει μια πολύ δυνατή υπόνοια ότι ίσως γνωρίζει πολύ καλά ποιος είναι.
Γιατί το τέλος είναι τόσο δυνατό;
Γιατί η ταινία δεν μας ζητά απλώς να λύσουμε ένα μυστήριο. Μας αναγκάζει να αποφασίσουμε τι πιστεύουμε για τον Andrew. Αν η τελευταία του φράση είναι συνειδητή επιλογή, τότε το τέλος δεν είναι η ήττα ενός τρελού ανθρώπου. Είναι η συνειδητή επιλογή ενός ανθρώπου που δεν μπορεί να αντέξει το βάρος της μνήμης του.
Και τότε η λοβοτομή αποκτά μια τραγική διάσταση. Ο Andrew επιλέγει να χάσει τον εαυτό του για να απαλλαγεί από την ενοχή του.
Η ταινία, επομένως, μας αφήνει με ένα φρικτό ερώτημα:
Είναι καλύτερο να ζεις γνωρίζοντας ότι έχεις κάνει κάτι ασυγχώρητο ή να χάσεις την ίδια σου την ταυτότητα ώστε να μην το θυμάσαι ποτέ ξανά;
Η τελική μου άποψη
Το «Νησί των Καταραμένων» είναι από εκείνες τις ταινίες που λειτουργούν σε δύο επίπεδα. Στην πρώτη θέαση είναι ένα εξαιρετικό ψυχολογικό θρίλερ με μυστήριο, ανατροπές και ατμόσφαιρα. Στη δεύτερη, γίνεται μια τραγωδία για έναν άνθρωπο που προσπαθεί απεγνωσμένα να ξεφύγει από τη μνήμη του. Και αυτό είναι που κάνει την ταινία του Scorsese να ξεχωρίζει. Η μεγάλη ανατροπή δεν είναι απλώς ότι ο Teddy είναι ο Andrew.
Η πραγματική ανατροπή είναι ότι καταλαβαίνουμε πως ολόκληρη η ιστορία που παρακολουθούσαμε ήταν ένας μηχανισμός άμυνας ενός ανθρώπου που δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα. Το νησί δεν είναι η πραγματική φυλακή.
Η πραγματική φυλακή είναι το μυαλό του Andrew.
Και ίσως αυτός είναι ο λόγος που η τελευταία ερώτηση της ταινίας παραμένει τόσο δυνατή:
«Να ζεις σαν τέρας ή να πεθάνεις σαν καλός άνθρωπος;»
Η ταινία δεν μας λέει ξεκάθαρα τι συνέβη.
Μας αφήνει όμως να αναρωτηθούμε αν, μερικές φορές, η λήθη μπορεί να μοιάζει πιο ανθρώπινη από την αλήθεια.
Και αυτή ακριβώς η αμφιβολία είναι που κάνει το «Νησί των Καταραμένων» μια ταινία που αξίζει να ξαναδούμε.
