Στα Ηθικά Νικομάχεια και στα Πολιτικά, ο Αριστοτέλης δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στη σημασία του ελεύθερου χρόνου. Υποστηρίζει ότι, όταν πρόκειται για το «ευ ζην», η ποιότητα του ελεύθερου χρόνου μας έχει μεγαλύτερη σημασία από την εργασία μας. Ωστόσο, οι άνθρωποι συχνά σπαταλούν τον ελεύθερο χρόνο τους, επειδή δεν έχουν εκπαιδευτεί στο πώς να τον χρησιμοποιούν δημιουργικά.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Σπάρτης: σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η πόλη δεν ευημερεί σε περιόδους ειρήνης, διότι το πολίτευμά της εκπαιδεύει τους πολίτες αποκλειστικά για τον πόλεμο και όχι για το πώς να ζουν όταν δεν χρειάζεται να μάχονται — «δεν τους έχει μορφώσει ώστε να μπορούν να ζουν στην αδράνεια».
Ο Αριστοτέλης, γεννημένος το 384 π.Χ. στη βόρεια Ελλάδα, υπήρξε μαθητής του Πλάτωνα και αργότερα δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Με το έργο του επηρέασε σχεδόν κάθε τομέα της ανθρώπινης γνώσης και θεωρείται μία από τις σημαντικότερες μορφές της δυτικής φιλοσοφίας.
Αν μεταφέρουμε αυτή τη σκέψη στο σήμερα, βλέπουμε τα δύο άκρα. Από τη μία, τον εργασιομανή άνθρωπο, που αφήνει την εργασία να ορίσει πλήρως το νόημα της ζωής του, καταβροχθίζοντας κάθε ίχνος ελεύθερου χρόνου. Από την άλλη, εκείνον που θέλει να ξεχάσει εντελώς τη δουλειά και αφιερώνει τον ελεύθερο χρόνο του σε επιφανειακές απολαύσεις ή άσκοπη διασκέδαση.
Ανάμεσα σε αυτά τα άκρα κυριαρχεί συχνά το άγχος: ενοχές επειδή δεν είμαστε αρκετά «παραγωγικοί» και ενοχές επειδή δεν είμαστε αρκετά «χαλαροί» ή «κοινωνικοί».
Ο Αριστοτέλης προτείνει μια διαφορετική οπτική: ούτε η εργασία ούτε η ξεκούραση είναι αυτοσκοποί. Είναι μέσα που υπηρετούν έναν ανώτερο σκοπό — τον δημιουργικό χρόνο. Η πραγματική ομορφιά και το νόημα της ανθρώπινης ζωής δεν βρίσκονται ούτε στη δουλειά ούτε στην απλή ανάπαυση, αλλά στη χρόνο που καλλιεργεί τον νου και τον χαρακτήρα.
Όπως γράφει στα Ηθικά Νικομάχεια, η διασκέδαση είναι απαραίτητη ως φάρμακο απέναντι στην κούραση της εργασίας, όχι όμως ως τελικός στόχος. Η εργασία συνοδεύεται από μόχθο, ενώ η διασκέδαση υπάρχει για να μας ανακουφίζει — όχι για να γεμίζει ολόκληρη τη ζωή μας.
Ο ελεύθερος χρόνος, λοιπόν, δεν είναι «περισσευούμενος» χρόνος· είναι ο πιο σημαντικός χρόνος που έχουμε. Με εξάσκηση και συνειδητή επιλογή, μπορούμε να τον οργανώσουμε έτσι ώστε να καλλιεργεί τα ταλέντα, τα ενδιαφέροντα και τις σχέσεις που μας ολοκληρώνουν ως ανθρώπους.
Ίσως κάποτε, όταν μας ρωτούν «τι κάνεις στη ζωή σου;», να αρχίσουμε να απαντάμε όχι μόνο με το επάγγελμά μας, αλλά και με το πώς περνάμε το χρόνο μας. Η εργασία δεν χρειάζεται — και δεν πρέπει — να είναι ολόκληρη η ταυτότητά μας.
Όπως υποστηρίζει και η Χάνα Άρεντ, όσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας αποκλειστικά ως «εργαζόμενο», τόσο περισσότερο αντιμετωπίζουμε τη ζωή — τη δική μας και των άλλων — ως απλό μέσο. Αν θέλουμε μια πιο ουσιαστική ζωή, πρέπει να ανοίξουμε χώρο για άλλες μορφές ανθρώπινης ολοκλήρωσης.
Τελικά, όμως, αυτό δεν είναι μόνο ατομικό ζήτημα. Είναι και κοινωνικό. Για να γίνει εφικτή η αριστοτελική ευδαιμονία, ο δημιουργικός χρόνος πρέπει να είναι πραγματική δυνατότητα για όλους τους πολίτες.
Όπως έγραψε ο Harry Overstreet:
«Η αναψυχή δεν είναι δευτερεύον ζήτημα για μια δημοκρατία. Είναι πρωτεύον, γιατί το είδος της αναψυχής που επιλέγει ένας λαός καθορίζει το είδος των ανθρώπων που γίνεται και το είδος της κοινωνίας που οικοδομεί.»
