Ο Υπεράνθρωπος (Übermensch) είναι μία από τις πιο διάσημες αλλά και πιο παρεξηγημένες έννοιες της φιλοσοφίας του Φρίντριχ Νίτσε. Συχνά συνδέθηκε λανθασμένα με ιδέες βιολογικής ανωτερότητας ή πολιτικές ιδεολογίες, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα βαθιά υπαρξιακό και φιλοσοφικό ιδανικό.
Ο Νίτσε εισάγει τον Υπεράνθρωπο κυρίως στο έργο του Τάδε έφη Ζαρατούστρα, ως απάντηση στο πρόβλημα του μηδενισμού και της απώλειας νοήματος στον σύγχρονο κόσμο.
Ο άνθρωπος ως «γέφυρα»
Για τον Νίτσε, ο άνθρωπος δεν είναι τελικό ον. Είναι ένα μεταβατικό στάδιο:
«Ο άνθρωπος είναι κάτι που πρέπει να ξεπεραστεί.»
Ο άνθρωπος βρίσκεται ανάμεσα στο ζώο και στον Υπεράνθρωπο· είναι μια γέφυρα, όχι ένας προορισμός. Ο Υπεράνθρωπος δεν είναι ένα είδος που θα εμφανιστεί βιολογικά στο μέλλον, αλλά ένα ιδανικό αυτοϋπέρβασης.
Τι ΔΕΝ είναι ο Υπεράνθρωπος:
Για να κατανοήσουμε σωστά την έννοια, είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε τι δεν εννοεί ο Νίτσε:
- Δεν είναι φυλετικά ή βιολογικά ανώτερος άνθρωπος
- Δεν είναι τύραννος ή αυταρχικός ηγέτης
- Δεν είναι ηθικά «ανώτερος» με την παραδοσιακή έννοια
- Δεν είναι ιδεολογία ή πολιτικό πρόγραμμα
Οι παρερμηνείες αυτές προέρχονται κυρίως από μεταγενέστερες ιδεολογικές χρήσεις και όχι από το ίδιο το φιλοσοφικό έργο του Νίτσε.
Τι ΕΙΝΑΙ ο Υπεράνθρωπος:
Ο Υπεράνθρωπος είναι εκείνος που:
- δημιουργεί τις δικές του αξίες,
- δεν βασίζεται σε εξωτερικές αυθεντίες (θρησκεία, κοινωνία, παράδοση),
- αποδέχεται πλήρως τη ζωή, ακόμη και τον πόνο και την αβεβαιότητα,
- ζει δημιουργικά και υπεύθυνα.
Πρόκειται για έναν άνθρωπο που λέει “ναι” στη ζωή, χωρίς ψευδαισθήσεις ή μεταφυσικές παρηγοριές.
Η έννοια του Υπεράνθρωπου συνδέεται άμεσα με τη διάσημη διαπίστωση του Νίτσε ότι «ο Θεός πέθανε».
Με την κατάρρευση των απόλυτων αξιών, ο άνθρωπος κινδυνεύει να βυθιστεί στον μηδενισμό.
Ο Υπεράνθρωπος είναι η απάντηση σε αυτό το κενό νοήματος:
- δεν περιμένει αξίες «απ’ έξω»,
- τις δημιουργεί ο ίδιος,
- αναλαμβάνει πλήρως την ευθύνη της ύπαρξής του
Ο Υπεράνθρωπος και η Αιώνια Επιστροφή
Ένα ακόμη κριτήριο του Υπεράνθρωπου είναι η αποδοχή της αιώνιας επιστροφής:
η ικανότητα να ζήσει κανείς τη ζωή του ξανά και ξανά, ακριβώς όπως είναι.
Ο Υπεράνθρωπος θα απαντούσε χωρίς δισταγμό: NAI.
Ο Υπεράνθρωπος του Νίτσε δεν είναι κάποιος «πάνω από τους άλλους», αλλά πάνω από τον παλιό του εαυτό. Είναι το σύμβολο του ανθρώπου που τολμά να ζήσει χωρίς δεκανίκια, δημιουργώντας νόημα εκεί όπου δεν του προσφέρεται έτοιμο.
