Οι περισσότεροι έχουν ακούσει τη συμβουλή «κοιμήσου πάνω σε αυτό» όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με μια δύσκολη απόφαση. Νέα έρευνα δείχνει ότι αυτή η καθοδήγηση ίσως βασίζεται πράγματι στην επιστήμη. Παρόλο που πολλοί άνθρωποι αναφέρουν ότι οι σημαντικές ιδέες τους προέκυψαν μέσα από όνειρα, οι ερευνητές δυσκολεύονταν να μελετήσουν το φαινόμενο, επειδή τα όνειρα δεν μπορούν εύκολα να ελεγχθούν σε εργαστηριακές συνθήκες.
Μια νέα μελέτη από νευροεπιστήμονες του Northwestern University έδειξε ότι είναι δυνατόν να επηρεαστεί το περιεχόμενο των ονείρων. Τα ευρήματα υποστηρίζουν την ιδέα ότι ο ύπνος REM (Rapid Eye Movement) — το στάδιο του ύπνου κατά το οποίο εμφανίζονται έντονα και συχνά διαυγή όνειρα — μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμος για τη δημιουργική επίλυση προβλημάτων.
Χρήση ηχητικών ερεθισμάτων για τη διαμόρφωση των ονείρων
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μια τεχνική που ονομάζεται «στοχευμένη επανενεργοποίηση μνήμης» (Targeted Memory Reactivation – TMR). Κατά τη διάρκεια του ύπνου, αναπαρήγαγαν ήχους που θύμιζαν στους συμμετέχοντες προηγούμενες προσπάθειες επίλυσης συγκεκριμένων γρίφων. Τα ηχητικά αυτά ερεθίσματα δίνονταν μόνο αφού η καταγραφή της εγκεφαλικής δραστηριότητας επιβεβαίωνε ότι οι συμμετέχοντες είχαν αποκοιμηθεί.
Ως αποτέλεσμα, το 75% των συμμετεχόντων ανέφερε ότι στα όνειρά του εμφανίστηκαν στοιχεία ή ιδέες σχετικές με τους άλυτους γρίφους. Οι γρίφοι που εμφανίστηκαν στα όνειρα λύθηκαν σε πολύ υψηλότερο ποσοστό σε σχέση με εκείνους που δεν εμφανίστηκαν. Συγκεκριμένα, οι συμμετέχοντες έλυσαν το 42% των γρίφων που σχετίζονταν με όνειρα, έναντι 17% των υπόλοιπων.
Παρόλα αυτά, τα αποτελέσματα δεν αποδεικνύουν ότι το όνειρο προκαλεί άμεσα καλύτερες λύσεις. Άλλοι παράγοντες, όπως αυξημένη περιέργεια για συγκεκριμένους γρίφους, μπορεί να επηρέασαν τόσο το περιεχόμενο των ονείρων όσο και την απόδοση. Ωστόσο, η επιτυχής καθοδήγηση του περιεχομένου των ονείρων αποτελεί σημαντική πρόοδο στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ο ύπνος μπορεί να ενισχύει τη δημιουργική σκέψη.
Ο Κεν Πάλερ, καθηγητής Ψυχολογίας και διευθυντής του προγράμματος γνωστικής νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο, δήλωσε ότι πολλά από τα σημερινά προβλήματα απαιτούν δημιουργικές λύσεις. «Μαθαίνοντας περισσότερα για το πώς ο εγκέφαλός μας σκέφτεται δημιουργικά και παράγει νέες ιδέες, ίσως πλησιάσουμε περισσότερο στην επίλυση των προβλημάτων που μας απασχολούν — και η “μηχανική του ύπνου” θα μπορούσε να βοηθήσει σε αυτό», ανέφερε.
Μέσα στο πείραμα ύπνου REM
Η μελέτη περιλάμβανε 20 συμμετέχοντες που είχαν προηγούμενη εμπειρία διαυγών ονείρων, δηλαδή μπορούσαν κάποιες φορές να συνειδητοποιήσουν ότι ονειρεύονταν ενώ κοιμόντουσαν. Στο εργαστήριο, κάθε άτομο προσπάθησε να λύσει μια σειρά από γρίφους, με χρονικό όριο τριών λεπτών για κάθε έναν. Κάθε γρίφος συνοδευόταν από ένα ξεχωριστό μουσικό θέμα. Οι περισσότεροι γρίφοι παρέμειναν άλυτοι λόγω δυσκολίας.
Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες πέρασαν τη νύχτα στο εργαστήριο, ενώ οι ερευνητές κατέγραφαν την εγκεφαλική δραστηριότητα και άλλα φυσιολογικά σήματα μέσω πολυυπνογραφίας. Κατά τη διάρκεια του ύπνου REM, οι επιστήμονες αναπαρήγαγαν τα μουσικά θέματα που συνδέονταν με τους μισούς από τους άλυτους γρίφους, ώστε να επανενεργοποιήσουν επιλεκτικά αυτές τις μνήμες.
Ορισμένοι συμμετέχοντες χρησιμοποίησαν προκαθορισμένα σήματα — όπως συγκεκριμένα μοτίβα εισπνοής και εκπνοής — για να δείξουν ότι άκουγαν τους ήχους και εργάζονταν ενεργά πάνω στους γρίφους μέσα στα όνειρά τους.
Το επόμενο πρωί, οι συμμετέχοντες περιέγραψαν τα όνειρά τους. Πολλοί ανέφεραν εικόνες ή ιδέες που σχετίζονταν με τους γρίφους. Σε 12 από τους 20 συμμετέχοντες, τα όνειρα αναφέρονταν συχνότερα στους γρίφους που είχαν συνδεθεί με ηχητικά ερεθίσματα σε σχέση με εκείνους που δεν είχαν. Οι ίδιοι αυτοί συμμετέχοντες είχαν επίσης μεγαλύτερη πιθανότητα να λύσουν τους «επανενεργοποιημένους» γρίφους μετά το ξύπνημα, αυξάνοντας το ποσοστό επιτυχίας τους από 20% σε 40%, διαφορά που θεωρήθηκε στατιστικά σημαντική.
Τα όνειρα ανταποκρίνονται ακόμη και χωρίς διαύγεια
Η Κάρεν Κονκόλι, βασική συγγραφέας της μελέτης και μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο εργαστήριο του Πάλερ, δήλωσε ότι μία από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις ήταν το πόσο έντονα επηρέασαν τα ηχητικά ερεθίσματα τα όνειρα, ακόμη και όταν οι συμμετέχοντες δεν βρίσκονταν σε κατάσταση διαυγούς ονείρου.
«Ακόμη και χωρίς διαύγεια, ένας ονειρευόμενος ζήτησε από έναν χαρακτήρα του ονείρου του βοήθεια για την επίλυση του γρίφου που ενεργοποιούσαμε. Άλλος, που είχε συνδεθεί με τον γρίφο των “δέντρων”, ξύπνησε βλέποντας ότι περπατούσε σε ένα δάσος. Μια άλλη ονειρεύτηκε ότι ψάρευε στη ζούγκλα, ενώ σκεφτόταν τον σχετικό γρίφο», ανέφερε.
«Ήταν συναρπαστικά παραδείγματα, γιατί έδειξαν ότι οι ονειρευόμενοι μπορούν να ακολουθήσουν οδηγίες και ότι τα όνειρα μπορούν να επηρεαστούν από ήχους κατά τη διάρκεια του ύπνου, ακόμη και χωρίς διαύγεια.»
Τι σημαίνει αυτό για τη δημιουργικότητα και την ψυχική υγεία
Η ερευνητική ομάδα σκοπεύει να χρησιμοποιήσει τη στοχευμένη επανενεργοποίηση μνήμης και μεθόδους «διαδραστικού ονείρου» για να διερευνήσει και άλλους πιθανούς ρόλους των ονείρων, όπως τη ρύθμιση των συναισθημάτων και τις ευρύτερες μαθησιακές διαδικασίες.
Η μελέτη με τίτλο «Creative problem-solving after experimentally provoking dreams of unsolved puzzles during REM sleep» δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Neuroscience of Consciousness στις 5 Φεβρουαρίου.
Συν-συγγραφείς από το Northwestern ήταν οι Daniel Morris, Kaitlyn Hurka, Alysiana Martinez και Kristin Sanders.
